شکست هیولای گاتهام از نقاب الیزابت هولمز؛ پیروزی فرم بر فرمول

زوال پیکرهای استودیویی؛ شکست هیولای گاتهام از پرتره یک فریب

آخر هفته هالوین (Halloween) همواره میدان تاخت‌وتلاز هیولاهای استودیویی و عناوین پرخرج هراس‌انگیز بوده است؛ اما گیشه امسال شاهد گسستی معنادار میان تمایلات عامه تماشاگران و فرمول‌های تثبیت‌شده بلاک‌باستری بود. فیلم «کلی‌فیس (Clayface)»، جدیدترین قمار استودیوی DC و جهان سینمایی دنیای دی‌سی (DCU)، با وجود بهره‌گیری از اتمسفر تاریک گاتهام و تمایلات بادی‌هورور، نتوانست در برابر اثر مستندگونه و نامتعارف نیتن فیلدر (Nathan Fielder) و لنس اوپنهایم (Lance Oppenheim) یعنی «همه چیز را می‌توانی ببینی (You Can See Everything)» مقاومت کند. در رقابتی نفس‌گیر، مستند روان‌شناختی فیلدر با فروشی معادل ۱۰.۶ میلیون دلار ($10.6 million) در برابر فروش ۱۰.۴ میلیون دلاری ($10.4 million) هیولای گلی گاتهام به صدر جدول گیشه خانگی دست یافت.

این جابه‌جایی در صدر جدول، نبرد ساده دو رقم نیست؛ بلکه نشانه تغییر ذائقه مخاطبی است که از جلوه‌های ویژه کامپیوترمحورِ بی‌روح خسته شده و به دنبال تجربه عمیق‌تر روان‌شناختی می‌گردد. اثر فیلدر که به زندگی پُرحاشیه الیزابت هولمز (Elizabeth Holmes)، بنیان‌گذار شرکت ترانوس (Theranos) می‌پردازد، ابتدا در بازاری محدود و تنها در ۸۵۵ سالن سینما اکران شد. با این حال، تبلیغات دهان‌به‌دهان و استقبال بی‌نظیر کاربران در پلتفرم لترباکسد (Letterboxd) — که آن را به بالاترین امتیاز تاریخ این شبکه اجتماعی رساند — مسیر صعودش را هموار کرد. Clayface شاید در گیشه بین‌المللی با مجموع فروش جهانی ۲۲.۸ میلیون دلار ($22.8 million) صدرنشین باشد، اما افت ۵۷ درصدی آن در گیشه داخلی نشان از متزلزل بودن جایگاه سینمای ابرقهرمانی در ساختار فعلی دارد.

میزانسن مینی‌مالیستی نیتن فیلدر و کمدیِ رنج بارگذاری‌شده

آنچه پروژه فیلدر را به چنین موفقیت خیره‌کننده‌ای رسانده، نه مانورهای تبلیغاتی سنگین، بلکه میزانسن مینی‌مالیستی و امضای مؤلف و مولفینگی بی‌رحمانه اوست. فیلدر دوربین خود را بدون هیچ‌گونه تزیین اضافی یا فیلترهای دراماتیک مرسوم در برابر واقعیتی عریان قرار می‌دهد. زیرمتن روان‌شناختی پرتره‌ای که او از الیزابت هولمز ترسیم می‌کند، متکی بر نمایش شکستگی‌های پنهان در پس ظاهر اطمینان‌بخش و صداهای تصنعی است. در این اثر، سکوت‌های سنگین میان دیالوگ‌ها حس دراماتیک قوی‌تری نسبت به هر دیالوگ پرطمطراقی ایجاد می‌کنند؛ سکوت‌هایی که تماشاگر را مجبور به مواجهه با چیستیِ اصالت و تزویر در فرهنگ مدرن می‌سازند.

این مستند با بودجه‌ای کمتر از ۲۰ میلیون دلار ($20 million) ساخته شده و تاکنون به فروش ۶۴ میلیون دلاری ($64 million) دست یافته است؛ رقمی که سودآوری فوق‌العاده آن را تضمین می‌کند. فیلدر با بازی ماهرانه در مرز میان حقیقت و بازسازی، تماشاگر را در موقعیتی ناراحت‌کننده اما مجذوب‌کننده نگه می‌دارد. قاب‌بندی‌های ثابت و نگاه‌های کش‌دار دوربین به چهره کاراکترها، بدون آنکه نیازی به تعقیب‌واگریزهای متداول باشد، تعلیقی ریشه‌دار می‌سازد. دقیقاً همین رویکرد فرمال است که ثابت می‌کند اصالت ایده و فرم خالص، هنوز هم می‌تواند بلاک‌باسترهای ده‌ها میلیون دلاری را کنار بزند.

هراسِ اندام‌وار کلی‌فیس؛ تلاش برای رستگاری سینمای استودیویی DCU

در نقطه مقابل، Clayface با بازی تام ریس هریس (Tom Rhys Harries) و نئومی آکی (Naomi Ackie)، تلاش دارد روایتی تراژیک و ریشه گرفته از بدنه کامیک بوک‌های آنتاگونیست-محور را به تصویر بکشد. فیلم پس از ناکامی نسبی «سوپرگرل (Supergirl)» در تداوم موفقیت «سوپرمن (Superman)» در سال ۲۰۲۵، نقد و بررسی‌های متوسطی دریافت کرد (با امتیاز 7/10 در آی‌جی‌ان). اگرچه اثر با بودجه ۴۴ میلیون دلاری ($44 million) خود و فروش جهانی ۸۲.۹ میلیون دلاری ($82.9 million) تا حدی توانسته اعتبار مالکان استودیو را حفظ کند، اما در بازنمایی هراس جسمانی (Body Horror) فرسنگ‌ها با استانداردهای این ژانر فاصله دارد.

فیلمساز در Clayface بیشتر به جای تکیه بر استاره‌های بصری و زیباشناسی فرم، به سرعتِ ریتم و دگرگونی‌های دیجیتالی متوسل شده است. ناتوانی فیلم در حفظ مخاطب در دومین هفته اکران، گواهی بر این حقیقت است که مخاطب امروزی دیگر با افکت‌های کامپیوتری تغییر شکلِ ماده مجذوب نمی‌شود. لحن فیلم میان یک درام روان‌شناختی درباره نابودی شخصیت و یک شوتر هالیوودی در نوسان است. این بلاتکلیفی در امضای مؤلف باعث شده تا طنین احساسی اثر در نیمه دوم، زیر حجم سنگین انفجارها و افکت‌های صوتی خفه شود.

فوران خشونت الگوریتمی در رزیدنت ایول و تنهایی فرمال استاپ‌موشن وایلدوود

نگاهی به دیگر بخش‌های گیشه جهانی، تصویر جامع‌تری از شرایط سینمای سرگرمی ارائه می‌دهد. اقتباس سینمایی «رزیدنت ایول (Resident Evil)» به کارگردانی زک کرگر (Zach Cregger) که بر اساس فرنچایز محبوب بازی‌های ویدئویی ساخته شده، با جهشی هوشمندانه به رتبه چهارم جدول صعود کرد و مجموع فروش جهانی خود را از مرز ۴۰۰ میلیون دلار ($400 million) عبور داد. کرگر با درک درست از خشونتی که در ساختار اقتباس‌های گیمینگ وجود دارد، توانسته با بودجه‌ای ۷۵ میلیون دلاری ($75 million)، تجسمی فرمال و نفس‌گیر از بقا در برابر فرسایش انسان ارائه دهد که با استقبال تجاری عظیمی مواجه شده است.

اما در گوشه‌ای دیگر از گیشه، انیمیشن استاپ‌موشن «وایلدوود (Wildwood)» محصول استودیوی لایکا (Laika) با چالشی جدی مواجه است. این شاهکار دست‌ساز با بودجه ۱۰۰ میلیون دلاری ($100 million) خود تنها به فروش ۳۵.۱۷ میلیون دلاری ($35.17 million) پس از دو هفته اکران رسیده است. وایلدوود با قاب‌بندی‌های نقاشانه و بافت‌های ملموس و فیزیکی‌اش، نامه‌ای عاشقانه به سینمای کلاسیک و هنر استاپ‌موشن است. افت فروش این اثر نشان می‌دهد که هنرِ کند، صبورانه و سرشار از جزئیات فیزیکی، متأسفانه در بازار تحت سلطه شتاب‌زدگی دیجیتال، شانس کمتری برای رقابت مالی پیدا می‌کند.

طنین احساسی پایان‌بندی؛ دورنمای گیشه و کوچ به سوی جهان‌های آلترناتیو

چشم‌انداز هفته‌های آینده سینما نشان از ورود موج جدیدی از عناوین تهمین‌شده دارد. با اکران دنباله گودزیلا به کارگردانی تاکاشی یامازاکی (Takashi Yamazaki) با نام «گودزیلا منهای صفر (Godzilla Minus Zero)» در تاریخ ۶ نوامبر، و بازاکران دوانگی «تلماسه (Dune)» دنی ویلنوو (Denis Villeneuve) در ۱۳ نوامبر، سینماداران خود را برای یک تکان شدید آماده می‌کنند. این در حالی است که آثار دیگری مانند «پیش‌درآمد بازی‌های گرسنگی: طلوع در هنگام درو (Sunrise on the Reaping)» نیز در صف اکران نوامبر قرار دارند.

پیروزی غیرمنتظره اثر نیتن فیلدر بر هیولای پرخرج دی‌سی، پیام روشنی برای تهیه‌کنندگان استودیویی دارد: طنین احساسی پایان‌بندی و نفوذ به عمق روان کاراکترها، بسیار ماندگارتر از سرسامِ تکنولوژیک جلوه‌های ویژه است. سینما هرگاه به انسان، زوایای تاریک ذهن او و فرم خالص قاب‌بندی بازگشته، توانسته است هویت مستقل خود را پس بگیرد؛ حتی اگر این بازگشت، در قالب پرتره‌ای خنثی و هولناک از الیزابت هولمز در یک آخر هفته پاییزی رخ داده باشد.