خون‌بازی گیشه؛ «خاک‌نشین» بر صدر، «رزیدنت ایول» ۴۰۰ میلیونی شد

طنین سکوت بر پردهٔ نقره‌ای؛ رکود در جشن هالووین

آخر هفتهٔ گذشته، تصویری تیره و تار از گیشهٔ جهانی سینما ترسیم شد؛ تصویری که بیش از آنکه تحت‌الشعاع حال‌وهوای جشن هالووین قرار گیرد، از فقدان اکران‌های بزرگ و پر سر و صدای هالیوودی و همچنین نبود عناوین قدرتمند محلی در بازار چین حکایت داشت. گویی سینما، در اوج شلوغی و هیاهو، به سکوتی ناخواسته فرو رفته بود. این رکود، نه یک استثنا، که نشانه‌ای از یک روند نگران‌کننده در صنعت فیلم‌سازی است؛ جایی که نبودِ خلاقیت و جسارت در ارائهٔ آثار تازه، مخاطب را به سمت تماشای تکرارها و دنباله‌هایی سوق می‌دهد که دیگر توانایی ایجاد هیجان و کشش گذشته را ندارند. در چنین شرایطی، حتی تعطیلات پرمصرفی چون هالووین نیز قادر به تزریق جانی دوباره به کالبد بی‌رمق گیشه نبود. این وضعیت، بیش از هرچیز، زنگ خطری است برای استودیوهایی که به فرمول‌های امتحان‌شده بسنده کرده و از ریسک‌پذیری و نوآوری فاصله گرفته‌اند. این سکوت، نه فقط در گیشه، که در فضای ذهنی مخاطبان نیز طنین‌انداز شده است؛ مخاطبانی که در انتظار تجربه‌ای تازه و متفاوت، به سالن‌های تاریک سینما چشم دوخته‌اند.

«خاک‌نشین»؛ قهرمانی از جنس فرم و مضمون

در میان این سکوت و رکود، فیلم «خاک‌نشین» (Clayface) توانست با فروش نزدیک به ۲۳ میلیون دلار در سراسر جهان، خود را به عنوان صدرنشین گیشه معرفی کند. این موفقیت، نشان‌دهندهٔ قدرتِ روایتی است که بر پایه‌های محکمِ شخصیت‌پردازی و درونمایه‌های عمیق بنا شده است. «خاک‌نشین»، فارغ از هیاهوهای رایج، توانسته است با تکیه بر زبان سینماییِ فاخر و نگاه مؤلف، مخاطب را با خود همراه سازد. استعاره‌های بصریِ به کار رفته در این اثر، در کنار زیرمتن‌های روان‌شناختیِ قوی، تجربه‌ای چندلایه را برای تماشاگر رقم می‌زند. میزانسن‌های دقیق و قاب‌بندی‌های هوشمندانه، هر قاب را به تابلویی زنده بدل کرده است؛ جایی که هر عنصر، از نورپردازی تا بازی بازیگران، در خدمتِ بیانِ مفهومِ کلی اثر قرار گرفته است. این فیلم، گواه این مدعاست که هنوز هم سینمایی وجود دارد که بر فرم و مضمون تأکید دارد و صرفاً به دنبال سرگرمی سطحی نیست. «خاک‌نشین»، نه یک قهرمانِ اکشنِ کلیشه‌ای، که تجسمی از مبارزهٔ درونی و تلاش برای هویت‌یابی است؛ مبارزه‌ای که در دلِ سکوت‌های سنگین میان دیالوگ‌ها و نگاه‌های نافذ بازیگران، به اوج خود می‌رسد.

«رزیدنت ایول»؛ عبور از مرز ۴۰۰ میلیون دلار و سایهٔ ترس

در سوی دیگر میدان، فرنچایز «رزیدنت ایول» (Resident Evil) با عبور از مرز ۴۰۰ میلیون دلار در فروش جهانی، بار دیگر قدرتِ خود را به رخ کشید. این مجموعه که بر پایه‌های اقتباسی از بازی‌های ویدیویی بنا شده، توانسته است با ایجاد فضایی وهم‌آلود و ترسناک، گیشه‌ها را تسخیر کند. موفقیت «رزیدنت ایول»، بیش از آنکه به دلیل نوآوری در روایت یا عمق بخشیدن به شخصیت‌ها باشد، مرهونِ ایجادِ تجربه‌ای هیجان‌انگیز و بصریِ قدرتمند است. استودیوها با درکِ درست از ذائقهٔ مخاطبِ عام، توانسته‌اند فیلم‌هایی را تولید کنند که در ایجادِ حس تعلیق و ترس، موفق عمل می‌کنند. با این حال، این موفقیت تجاری، سایه‌ای از نگرانی را بر سرِ دیگر آثارِ در راه می‌اندازد. موفقیتِ چشمگیرِ «رزیدنت ایول»، این پرسش را مطرح می‌کند که آیا آثارِ مستقل و مؤلف‌محور، در چنین بازاری که تسلطِ فرنچایزهای پرهزینه و پرطرفدار را تجربه می‌کند، شانسی برای بقا خواهند داشت؟ این فیلم، به نوعی، نمادِ سینمایِ بلاک‌باستری است که بر بصری‌سازیِ قدرتمند و اکشنِ نفس‌گیر تکیه دارد، اما ممکن است در عمقِ روایی و پرداختِ شخصیت، حرفِ چندانی برای گفتن نداشته باشد.

«بک‌رومز»؛ رویاهای نیمه‌تمام در قلمرو ترس

در این میان، فیلم «بک‌رومز» (Backrooms)، که با امید به تسخیرِ قلمروِ ترس و هیجان ساخته شده بود، نتوانست انتظارات را برآورده کند و در سایهٔ موفقیتِ «رزیدنت ایول» و «خاک‌نشین»، جایگاهِ چندان مشخصی در گیشه پیدا نکرد. این فیلم، که پتانسیلِ تبدیل شدن به یک فرنچایزِ موفق را در خود داشت، به نظر می‌رسد در اجرا، نتوانسته است آن‌طور که باید و شاید، مخاطب را درگیر کند. شاید یکی از دلایلِ این ناکامی، ناتوانی در ایجادِ استعاره‌های بصریِ قوی و یا اتکای بیش از حد به کلیشه‌های ژانر ترس بوده باشد. در سینمای مؤلف، هر ترس، باید بازتابی از اضطراب‌های عمیق‌ترِ انسانی باشد و «بک‌رومز» در این زمینه، نتوانسته است فراتر از یک ترسِ سطحی و گذرا عمل کند. این فیلم، فرصتی از دست رفته برای خلقِ اثری ماندگار در ژانر وحشت بود؛ اثری که می‌توانست با نگاهی تازه به عناصرِ آشنا، تجربه‌ای نو و تأثیرگذار را ارائه دهد.

چشم‌انداز گیشه؛ زمستان سردِ سینما

با نگاهی به وضعیت فعلی گیشهٔ جهانی، می‌توان گفت که زمستانِ سردی در انتظارِ سینماست. فقدانِ آثارِ نوآورانه و اتکای بیش از حد به فرمول‌های امتحان‌شده، مخاطب را از سالن‌های سینما دور کرده است. استودیوها باید به این نکته توجه کنند که موفقیتِ بلندمدت، تنها با تکیه بر فروشِ گیشه حاصل نمی‌شود؛ بلکه نیازمندِ خلقِ آثاری است که بتوانند در ذهنِ مخاطب ماندگار شوند و بازتابی از دغدغه‌های انسانی باشند. سینمای مؤلف، با تکیه بر اصالتِ نگاهِ فیلمساز و عمقِ مضمون، می‌تواند راهگشایِ خروج از این بحران باشد. «خاک‌نشین» نمونهٔ درخشانی از این رویکرد است؛ فیلمی که نشان می‌دهد هنوز هم می‌توان با تکیه بر هنرِ سینما، اثری خلق کرد که هم مخاطب را به فکر فرو برد و هم او را به وجد آورد. آیندهٔ سینما، در گروِ بازگشت به اصالت، جسارت در خلق و توجه به جزئیاتِ فرمی است؛ جزئیاتی که در سکوت‌های میانِ دیالوگ‌ها، در نورپردازیِ طبیعی و در بازیِ بی‌کلامِ بازیگران، معنا می‌یابند.