بستن پرونده SR-17018: ضربه سهمگین به درمان اعتیاد یا مهار یک تهدید؟

SR-17018: امید نوظهور یا توهمی در دل بحران مواد مخدر؟

در سال ۲۰۱۷، زمانی که بحران مواد مخدر در آمریکا با افزایش چشمگیر مرگ‌ومیر ناشی از اوپیوئیدها، مسیر خود را از قرص‌های تجویزی به سمت هروئین تغییر داده بود، دکتر لورا بون (Laura Bohn) و تیم تحقیقاتی‌اش در دانشگاه علوم بهداشت فلوریدای جنوبی، در پی یافتن راه‌هایی برای مدیریت درد با رویکردی ایمن‌تر بودند. یافته‌های آن‌ها که در مجله علمی Cell منتشر شد، نویدبخش بود: چندین ترکیب شیمیایی، از جمله SR-17018، توانایی تسکین درد در موش‌ها را بدون ایجاد افسردگی تنفسی نشان دادند. این یافته، گامی بلند در جهت غلبه بر یکی از کشنده‌ترین عوارض جانبی اوپیوئیدها محسوب می‌شد؛ عارضه‌ای که اغلب منجر به توقف تنفس و مرگ کاربران می‌شود. تیم بون نه تنها برای SR-17018 حق ثبت اختراع (patent) را ثبت کرد، بلکه شواهدی دال بر عدم ایجاد تحمل بالا در موش‌های مصرف‌کننده و توانایی این ماده در بازنشانی تحمل مرفین در موش‌های وابسته به آن، بدون بروز علائم ترک دردناک، کشف نمود. این دستاوردها، SR-17018 را به گزینه‌ای بالقوه برای درمان‌های نوین اعتیاد بدل می‌کرد.

جامعه کاربران مواد مخدر، به ویژه در پلتفرم‌هایی مانند Reddit و Discord، SR-17018 را با نام‌های اختصاری SR-17، «داروی معجزه‌آسا» یا «نعمت خدا» خطاب می‌کردند. روایت‌های متعددی از سوی افرادی منتشر شد که ادعا می‌کردند با استفاده از این ماده توانسته‌اند وابستگی خود به اوپیوئیدهای قوی را ترک کنند. تا پیش از تصمیم اخیر سازمان مبارزه با مواد مخدر آمریکا (DEA)، این ماده، با وجود عدم تأیید رسمی از سوی سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA)، به دلیل عدم قرارگیری در لیست مواد کنترل‌شده فدرال، به نسبتاً آسانی از طریق فروشگاه‌های آنلاین قابل تهیه بود. همزمان، دکتر بون در تلاش بود تا مسیر را برای انجام آزمایش‌های بالینی بر روی انسان هموار کند؛ گامی که تا آن زمان هرگز برای این ماده برداشته نشده بود. این امیدواری‌ها، اما، با اقدام ناگهانی DEA رنگ باخت.

تصمیم ناگهانی DEA: مسدود کردن مسیر پژوهش و درمان

در اواخر ماه آگوست، DEA با صدور دستوری اضطراری، SR-17018 را در دسته مواد مخدر «جدول ۱» (Schedule I) قرار داد. این طبقه‌بندی، که SR-17018 را هم‌رده موادی چون هروئین قرار می‌دهد، بر اساس ادعای «عدم وجود کاربرد پزشکی پذیرفته‌شده فعلی و پتانسیل بالای سوءمصرف» صورت گرفته است. این تصمیم، پیامدهای مستقیمی برای تحقیقات علمی و تلاش‌های درمانی در پی داشت. دکتر بون در مصاحبه‌ای با WIRED، این اقدام را «دردسرساز» خواند و اظهار داشت که اکنون قادر به انجام مطالعات ایمنی بیشتر، تولید، حمل‌ونقل یا حتی دستکاری این ماده نیست. این محدودیت‌ها، عملاً مسیر پژوهش‌های آتی را مسدود کرده است. از سوی دیگر، برای کاربرانی که به امید یافتن راهی برای رهایی از اعتیاد به این ماده دل بسته بودند، این ممنوعیت به معنای از دست دادن یک «خروجی بالقوه» برای خروج از چرخه مصرف مواد مخدر است، حتی اگر شواهد بالینی قطعی برای اثربخشی آن در انسان‌ها هنوز وجود نداشته باشد.

روایت‌های کاربران: از «معجزه» تا «ناامیدی»

داستان جیم بیتس (Jim Bates)، مدیر ۵۳ ساله آشپزخانه اهل اوکلاهما، نمونه‌ای تلخ از این واقعیت است. او از سن ۲۵ سالگی با انواع اوپیوئیدها، از جمله قرص‌های تجویزی، هروئین و فنتانیل دست‌وپنجه نرم کرده است. حدود دو سال پیش، او به ماده‌ای موسوم به 7-OH، که در گیاه کراتوم یافت می‌شود و گیرنده‌های اوپیوئیدی مغز را فعال می‌کند، اعتیاد پیدا کرد. او این تجربه را «بسیار شبیه به هروئین» توصیف می‌کند. پس از آن، او به سمت ماده‌ای مشابه به نام MGM-15 رفت که حس و حال اکسی‌کودون را برایش تداعی می‌کرد. هر دو ماده 7-OH و MGM-15 نیز تابستان امسال توسط DEA در لیست جدول ۱ قرار گرفتند. بیتس اعتراف می‌کند که MGM-15 تمام فکر و ذکرش شده بود. یازده ماه پیش، او در گروه‌های آنلاین به دنبال راهی برای ترک بود که با SR-17018 آشنا شد. او این ماده را «یک معجزه واقعی» نامید و توانست در عرض سه هفته، مصرف MGM-15 را با استفاده از SR-17018 قطع کند. تجربه‌های قبلی ترک، او را با اضطراب شدید و سندرم پای بی‌قرار (restless legs syndrome) مواجه کرده بود، اما با SR-17018، هیچ‌گونه علائم ترک فیزیکی را تجربه نکرد. او تأکید می‌کند که «تا به حال چیزی شبیه به این نساخته‌اند» و از مصرف آن احساس سرخوشی یا «های» (high) نداشته است.

مایکل (Michael)، یکی دیگر از مصرف‌کنندگان سابق 7-OH که نام کامل خود را به دلایل حفظ حریم خصوصی فاش نکرد، نیز در ماه ژانویه با استفاده از SR-17018 توانست اعتیاد خود را ترک کند و آن را «داروی معجزه‌آسا» توصیف می‌کند. او پیش از این حداقل پنج بار برای ترک 7-OH تلاش کرده بود که هر بار با «سه روز جهنم» و یک هفته احساس «پستی» همراه بود. اگرچه SR-17018 تمام عوارض منفی ترک اوپیوئیدها را از بین نبرد، اما «اضطراب، تعریق، بی‌قراری و تمام آن چیزها» را از بین برد و به او اجازه داد تا «بدون اختلال بزرگ در زندگی» به کار خود ادامه دهد. هر دو نفر، با وجود تجربه استفاده از داروهای استاندارد ترک اوپیوئید مانند بوپرنورفین (buprenorphine) و متادون (methadone)، SR-17018 را به دلیل عدم نیاز به مصرف طولانی‌مدت ترجیح می‌دادند؛ چرا که ترک بوپرنورفین و متادون نیز می‌تواند با علائم ترک شدید همراه باشد. مایکل حدس می‌زند که دلیل ممنوعیت SR-17018 توسط دولت فدرال، «ایجاد اختلال در یک صنعت چند میلیارد دلاری» بوده است؛ صنایعی که به گفته او، از باقی ماندن افراد بر روی داروهای نگهدارنده سود می‌برند.

چالش‌های حقوقی و علمی در برابر ممنوعیت

رابرت راش (Robert Rush)، وکیل مدافع حقوق مدنی در دنور، به محض اطلاع از قصد DEA برای ممنوعیت اضطراری SR-17018، درخواستی برای توقف این اقدام ارائه کرد. او استدلال کرد که SR-17018 پروفایل ریسک پایین‌تری نسبت به سایر اوپیوئیدهای مصنوعی که در همان زمان ممنوع می‌شدند، دارد. راش که مدیر اجرایی پروژه غیرانتفاعی Rights and Reason Project است و از اصلاح قوانین مربوط به مواد مخدر حمایت می‌کند، همچنین نماینده دکتر بون نیز می‌باشد. او در مصاحبه خود اعلام کرد که DEA هرگز به درخواست او پاسخی نداده است. راش این رویکرد را «معقول، سنجیده و مبتنی بر شواهد علمی» توصیف کرد که توسط DEA «نادیده گرفته شد».

در پاسخ به درخواست اظهارنظر، DEA به اطلاعیه قصد خود برای دسته‌بندی SR-17018 و سه اوپیوئید مصنوعی دیگر ارجاع داد. این سند بیان می‌کرد که این سازمان دو نمونه از ماده SR-17018 را در دو ایالت از سال ۲۰۲۵ از طریق سیستم اطلاعات آزمایشگاه ملی جرم‌شناسی (National Forensic Laboratory Information System) که نمونه‌های مواد مخدر کشف‌شده توسط نیروهای انتظامی را تجزیه و تحلیل می‌کند، کشف کرده است. همچنین، سیستم نظارت بر مواد مخدر جداگانه، Rapid Drug Analysis and Research، برخی نمونه‌های SR-17018 را در سواحل غربی شناسایی کرده بود. اطلاعیه DEA مدعی است که این چهار اوپیوئید مصنوعی «فاقد کاربرد پزشکی تأییدشده فعلی هستند و بر اساس شناسایی مثبت این چهار ماده در نمایشگاه‌های مواد مخدر پزشکی قانونی و نمونه‌های سم‌شناسی، به احتمال زیاد مشابه سایر اوپیوئیدهای مصنوعی مورد قاچاق و سوءمصرف قرار خواهند گرفت». این اطلاعیه همچنین اشاره می‌کند که چون SR-17018 می‌تواند تحمل اوپیوئیدی فرد را بازنشانی کند، ممکن است او را در معرض خطر بالای اوردوز (overdose) در مصرف بعدی قرار دهد؛ هرچند که این موضوع برای پرهیز کامل نیز صادق است.

راش، استفاده DEA از اختیارات ممنوعیت اضطراری در این مورد را «خودسرانه» (draconian) توصیف کرد و معتقد است که این اختیارات نباید اعمال می‌شدند، زیرا SR-17018 در هیچ‌گونه مراجعه به اورژانس یا مرگ ناشی از اوردوز دخیل نبوده است. ممنوعیت اضطراری به مدت دو سال اعتبار دارد و قابلیت تمدید یک‌ساله را نیز داراست، اما DEA می‌تواند در این دوره زمانی، این ماده را به طور دائمی نیز در لیست مواد مخدر قرار دهد؛ فرآیندی که نیازمند ورودی عمومی و علمی است. راش تأکید می‌کند که در طول دوره ممنوعیت اضطراری، فرصتی برای بازبینی تصمیم DEA توسط قاضی وجود ندارد. این رویه، نگرانی‌ها را در مورد نحوه تصمیم‌گیری نهادهای نظارتی و تأثیر آن بر پیشرفت‌های علمی و راه‌های درمانی بالقوه افزایش می‌دهد.

آینده نامعلوم SR-17018: میان علم، قانون و اعتیاد

تصمیم DEA برای ممنوعیت اضطراری SR-17018، تصویری پیچیده از چالش‌های پیش روی توسعه درمان‌های نوین برای اعتیاد به اوپیوئیدها را ترسیم می‌کند. از یک سو، نگرانی‌های مشروع DEA در مورد پتانسیل سوءمصرف مواد جدید و جلوگیری از گسترش بازارهای سیاه منطقی به نظر می‌رسد. گزارش‌ها مبنی بر کشف نمونه‌هایی از SR-17018 توسط نیروهای انتظامی، هرچند محدود، می‌تواند انگیزه‌ای برای این اقدام باشد. از سوی دیگر، نادیده گرفتن یافته‌های علمی اولیه و روایت‌های کاربران که از این ماده به عنوان یک «داروی معجزه‌آسا» یاد می‌کنند، می‌تواند منجر به از دست رفتن فرصت‌های طلایی برای کمک به افراد درگیر با اعتیاد شود. دکتر بون و تیمش اکنون باید با موانع بوروکراتیک و قانونی سنگین‌تری برای ادامه تحقیقات خود روبرو شوند. این وضعیت، پرسش‌های اساسی را در مورد تعادل میان کنترل مواد مخدر و پیشبرد علم پزشکی مطرح می‌کند.

آیا SR-17018 واقعاً پتانسیل تبدیل شدن به یک ابزار کلیدی در مبارزه با بحران اوپیوئید را دارد، یا اینکه همان‌طور که DEA ادعا می‌کند، خطری بالقوه برای سلامت عمومی محسوب می‌شود؟ در حال حاضر، هیچ پاسخی قطعی وجود ندارد. جامعه علمی منتظر نتایج آزمایش‌های بالینی است که امیدواریم با وجود محدودیت‌های جدید، بتوانند در نهایت به این پرسش پاسخ دهند. اما تا آن زمان، افرادی مانند جیم بیتس و مایکل، که امید خود را به SR-17018 بسته‌اند، با ناامیدی شاهد از دست رفتن این «چراغ امید» خواهند بود. این ممنوعیت، همچنین می‌تواند این پیام را به پژوهشگران برساند که مسیر توسعه داروهای نوآورانه در حوزه مواد مخدر، مسیری پر از سنگلاخ و عدم قطعیت‌های قانونی است. این مسئله، به نوبه خود، می‌تواند مانع از سرمایه‌گذاری و تلاش بیشتر در این حوزه حیاتی شود و در نهایت، به ضرر افرادی تمام شود که بیشترین نیاز را به راه‌های درمانی جدید و مؤثر دارند.

تأثیر بر اکوسیستم توسعه‌دهندگان دارویی و ابزارهای تحقیق

تصمیم DEA نه تنها بر تحقیقات علمی و کاربران نهایی، بلکه بر اکوسیستم توسعه‌دهندگان دارویی و ابزارهای تحقیقاتی نیز تأثیرگذار است. فرآیند پیچیده و زمان‌بر تأیید داروهای جدید، به خصوص در حوزه مواد مخدر، همواره یک چالش بزرگ بوده است. وقتی یک ماده نویدبخش مانند SR-17018، حتی قبل از ورود به فاز آزمایش‌های بالینی انسانی و بدون داشتن سابقه مرگ‌ومیر یا اوردوز مستند، با ممنوعیت اضطراری روبرو می‌شود، این خود می‌تواند عاملی بازدارنده برای سرمایه‌گذاری در تحقیقات مشابه باشد. شرکت‌های کوچک و استارتاپ‌های فعال در حوزه بیوتکنولوژی که منابع محدودی دارند، ممکن است از ورود به حوزه‌هایی که ریسک قانونی بالایی دارند، اجتناب کنند.

علاوه بر این، ابزارهایی که برای سنتز، خالص‌سازی و تحلیل این‌گونه ترکیبات استفاده می‌شوند نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرند. دسترسی به مواد شیمیایی مرجع، کیت‌های تشخیصی و نرم‌افزارهای تحلیل داده که برای پیشبرد تحقیقات ضروری هستند، ممکن است با محدودیت‌های جدید مواجه شوند. اگر این ممنوعیت به صورت دائمی درآید، تأمین و استفاده از این ابزارها برای اهداف پژوهشی قانونی، دشوارتر خواهد شد. این موضوع می‌تواند روند کشف و توسعه داروهای آتی را کند کرده و مانع از رسیدن سریع‌تر راه‌حل‌های بالقوه به دست بیماران شود. در واقع، ممنوعیت‌های ناگهانی و بدون در نظر گرفتن تمام جوانب علمی و اجتماعی، می‌تواند به شکل‌گیری یک چرخه معیوب منجر شود که در آن، نوآوری با ترس از مقررات سخت‌گیرانه، سرکوب می‌شود.

این وضعیت، اهمیت شفافیت در فرآیندهای نظارتی و همچنین نیاز به ایجاد سازوکارهایی برای تسهیل همکاری میان نهادهای دولتی، جامعه علمی و صنعت را بیش از پیش آشکار می‌سازد. رویکردی که بتواند هم امنیت عمومی را تضمین کند و هم امکان پیشرفت تحقیقات علمی را فراهم آورد، برای حل بحران‌های پیچیده‌ای چون اعتیاد به اوپیوئیدها، امری حیاتی است.