عصر طلایی شبه‌مستندها؛ وقتی هالیوود با هیولاها گیشه را تسخیر کرد

پارانویا و عطشِ دانستن؛ تولد یک ژانر در غبار دهه ۷۰

دهه ۷۰ میلادی برای جامعه آمریکا، دورانی از فروپاشی رویاهای پوشالی بود. پس از رسوایی واترگیت (Watergate) و سایه سنگین جنگ ویتنام، اعتماد به نهادهای رسمی به پایین‌ترین حد خود رسید. در این فضای خاکستری و مشکوک، ذهن مخاطب عام به دنبال روزنه‌ای بود که از چارچوب‌های خشک واقعیت عبور کند. این‌جا بود که 'شبه‌مستندها' (Weirdumentaries) به عنوان پدیده‌ای فرهنگی متولد شدند. در دورانی که خبری از یوتیوب، ویکی‌پدیا یا الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی نبود، اگر می‌خواستید از اسرار مثلث برمودا یا تئوری‌های فرازمینی سر در بیاورید، تنها پنجره شما پرده نقره‌ای سینما بود.

کمپانی Sunn Classic Pictures با هوشمندی تمام، این خلأ اطلاعاتی را شناسایی کرد. آن‌ها به جای تولید آثار مستند کلاسیک، دست به خلق فرمولی زدند که مرز میان مستند و درام‌سازی را به شکلی استادانه محو می‌کرد. جیمز ال. کانوی (James L. Conway)، از چهره‌های کلیدی این استودیو، به خوبی این نیاز را درک کرده بود: مردم نمی‌خواستند فقط اطلاعات دریافت کنند؛ آن‌ها می‌خواستند تجربه‌ای نفس‌گیر از مواجهه با امر غیرممکن داشته باشند.

فرمول طلایی Sunn Classic؛ وقتی سود در آغوش افسانه‌هاست

مدل کسب‌وکار Sunn Classic یک شاهکار مهندسی در باکس‌آفیس بود. آن‌ها با خرید حقوق فیلم‌های خارجی مثل مستند آلمانی ارابه‌های خدایان (Chariots of the Gods) و بازسازی و دوبله آن برای مخاطب آمریکایی، به موفقیتی خیره‌کننده دست یافتند. این فیلم در سال ۱۹۷۳ بیش از ۲۵ میلیون دلار فروخت و حتی نامزد جایزه اسکار شد؛ اتفاقی که در استانداردهای امروز سینما برای یک مستند شبه‌علمی، غیرقابل‌تصور به نظر می‌رسد.

دکتر گری دی. رودز (Dr. Gary D. Rhodes)، محقق سینمایی، این دوران را عصر طلایی 'مستندهای عجیب' می‌نامد. او معتقد است کاندیداتوری اسکار برای ارابه‌های خدایان نشان‌دهنده این بود که جامعه آکادمیک و عمومی تا چه حد در آن زمان درگیر مسائلی مثل پاگانیسم، طالع‌بینی و زندگی پس از مرگ بودند. استودیو با تکیه بر این موج، آثاری مثل هیولاهای اسرارآمیز (The Mysterious Monsters) را روانه بازار کرد که با بهره‌گیری از کاریزمای پیتر گریوز (Peter Graves)، ترکیبی از تمامی افسانه‌های کریپتید را در یک میزانسن پرکشش به مخاطب ارائه می‌داد.

مخاطب گمشده؛ نبرد استودیوها در میانه دو قطبی سینما

در حالی که هالیوودِ جدید با آثاری مثل راننده تاکسی (Taxi Driver) به سمت خشونت عریان و ناتورالیسم حرکت می‌کرد و دیزنی (Disney) همچنان در دنیای فانتزی‌های کودکانه محصور بود، Sunn Classic یک لایه عظیم از مخاطبان را پیدا کرد که در هیچ‌کدام از این دو دسته جای نمی‌گرفتند. آن‌ها 'مخاطب گمشده' بودند؛ خانواده‌هایی که می‌خواستند در کنار فرزندانشان به سینما بروند و از دیدن فیلمی که نه بیش از حد تاریک باشد و نه بیش از حد کودکانه، لذت ببرند.

این استودیو با مدیریت مورمون‌ها، به دنبال محتوایی بود که به باورهای عمومی دهن‌کجی نکند. فیلم‌هایی مانند در جستجوی کشتی نوح (In Search of Noah's Ark) دقیقاً در همین راستا تولید شدند. این فیلم با استفاده از بازسازی‌های دراماتیک و ارائه 'شواهد' تصویری که در آن زمان برای بسیاری قانع‌کننده بود، توانست موفقیتی مالی را رقم بزند که هنوز هم پس از دهه‌ها، بحث بر سر صحت آن در برنامه‌های تلویزیونی ادامه دارد. این قدرت تصویر است که حتی وقتی پایه علمی سستی دارد، می‌تواند در ذهن مخاطب به عنوان حقیقتی غیرقابل‌انکار حک شود.

میراث ماندگار؛ چرا هنوز به دنبال هیولاها هستیم؟

شاید بپرسید چرا این آثار با وجود ضعف در استدلال‌های علمی، تا این حد در گیشه موفق بودند؟ پاسخ در ریتم تدوین و تعلیق‌سازی نهفته است. کارگردانان Sunn Classic می‌دانستند چگونه با موسیقی متنی که روی صحنه سنگینی می‌کند و نریشن‌هایی که با لحنی حماسی حقایق را افشا می‌کنند، مخاطب را در حالت تعلیق نگه دارند. آن‌ها از داده‌های ناقص، روایتی کامل و جذاب می‌ساختند که عطشِ دانستنِ بشر را سیراب می‌کرد.

حتی امروز هم گزارش‌های خبری درباره پیدا شدن بقایای کشتی نوح در کوه آرارات، همچنان پربیننده است. این نشان می‌دهد که فرمول Sunn Classic هرگز نمرده است؛ فقط از پرده نقره‌ای به پلتفرم‌های استریم و کانال‌های یوتیوبی منتقل شده است. ما همچنان به دنبال آن لحظه‌ای هستیم که پرده‌های واقعیت کنار برود و چیزی فراتر از آن ببینیم. آن عصرِ عجیب، نه یک اشتباه تاریخی، بلکه آینه‌ای تمام‌نما از میلِ بی‌پایان انسان برای باور کردنِ افسانه‌ها بود.