باج‌گیری گوگل از مدارس؛ یا هوش مصنوعی را بپذیرید یا گوگل را فراموش کنید

وقتی آموزش به گروگانِ الگوریتم‌ها در می‌آید

دنیای آموزش و پرورش همیشه میدان نبرد سنت و مدرنیته بوده، اما بازی جدید گوگل (Google) در این حوزه، از جنس دیگری است. این غول سیلیکون‌ولی اخیراً اعلام کرده که رویکرد خود را نسبت به هوش مصنوعی در مدارس K-12 (مقاطع پیش‌دبستانی تا پایان دبیرستان) تغییر می‌دهد. ظاهر ماجرا شبیه به یک عقب‌نشینی مسئولانه است؛ اینکه هوش مصنوعی به‌صورت پیش‌فرض خاموش باشد تا معلمان و مدیران کنترل بیشتری بر کلاس درس داشته باشند. اما وقتی لایه‌های زیرین این تصمیم را کنار می‌زنیم، با یک «باج‌گیری تکنولوژیک» تمام‌عیار روبه‌رو می‌شویم.

گوگل اعلام کرده که اگر مدرسه‌ای تصمیم بگیرد دسترسی به ابزارهای هوش مصنوعی مانند جمینای (Gemini) یا نوت‌بوک‌جمینای (NotebookLM) را محدود کند، باید بهای سنگینی بپردازد: قطع کامل دسترسی به موتور جستجوی گوگل. این یعنی در دنیای امروز، گوگل به قدری در زیرساخت‌های آموزشی تنیده شده که حذف هوش مصنوعی از آن، به معنای حذف دسترسی به دانش عمومی اینترنت است. این همان «جهش استدلالی» عجیبی است که گوگل در توجیه انحصارگرایی خود به کار می‌برد؛ ادغام ناگسستنی جستجو با هوش مصنوعی.

معمای کانتکست؛ چرا گوگل راه بازگشتی باقی نگذاشته است؟

کریس فیلیپس (Chris Phillips)، معاون بخش آموزش گوگل، در اظهاراتی که بوی تهدید می‌دهد، تأکید کرده که جستجو و هوش مصنوعی چنان در هم تنیده شده‌اند که جدایی‌ناپذیرند. این ادعا در دنیای مهندسی مدل‌های زبانی، یک گزاره بحث‌برانگیز است. آیا واقعاً جستجوی کلاسیک بدون مدل‌های پاسخ‌دهنده هوش مصنوعی غیرممکن است؟ قطعاً خیر. اما گوگل با این استراتژی، عملاً مدارس را در وضعیت «تسلیم یا محرومیت» قرار داده است.

تصور کنید در یک مدرسه، مدیران نگران تقلب دانش‌آموزان با استفاده از هوش مصنوعی مولد هستند و می‌خواهند دسترسی به آن را مسدود کنند. حالا این مدیران با یک دیوار سخت روبه‌رو هستند: اگر دکمه «خاموش» را برای هوش مصنوعی بزنند، دانش‌آموزانشان در لحظه با یک صفحه خالی در گوگل مواجه می‌شوند که می‌گوید «جستجو در دسترس نیست». این یک شیوه زیرکانه برای مجبور کردن مدارس به پذیرش ابزارهای هوش مصنوعی گوگل است، حتی اگر آن‌ها هنوز آمادگی آموزشی یا اخلاقی لازم برای استفاده از آن را نداشته باشند.

توهم مدل و خطرات پنهان در کلاس‌های درس

به عنوان کسی که سال‌هاست هالوسینیشن (توهم) و سوتی‌های مدل‌های زبانی را رصد می‌کند، باید بگویم نگران‌کننده‌ترین بخش این خبر، اجبار مدارس به استفاده از ابزاری است که هنوز در مبحث دقتِ فکت‌چکینگ لنگ می‌زند. دانش‌آموزان K-12 در حساس‌ترین سنین یادگیری هستند. وقتی گوگل مدارس را مجبور می‌کند بین «هوش مصنوعیِ خطاپذیر» و «فقدان جستجو» یکی را انتخاب کنند، عملاً مسئولیت نظارت بر محتوا را از دوش خود برداشته و بر دوش معلمانی می‌گذارد که از قبل زیر بار فشارهای آموزشی خرد شده‌اند.

این تصمیم گوگل، راه را برای اتوماسیون بی‌رویه در آموزش هموار می‌کند؛ بدون اینکه زیرساخت‌های لازم برای سوادِ هوش مصنوعی فراهم باشد. آیا قرار است دانش‌آموزان با تکیه بر پاسخ‌های تولیدشده توسط ایجنت‌های خودمختار گوگل، تفکر انتقادی را یاد بگیرند یا صرفاً به مصرف‌کنندگانِ منفعلِ خروجی‌های مدل تبدیل شوند؟ اینجاست که رقابت غول‌های هوش مصنوعی (گوگل و اوپن‌ای‌آی) نه در جهت ارتقای کیفیت، بلکه در جهت تسخیر سهم بازارِ «ذهن‌های جوان» پیش می‌رود.

آیا راهی برای فرار از این انحصار وجود دارد؟

در نهایت، این حرکت گوگل نشان می‌دهد که آن‌ها چگونه از جایگاه «جستجوی پیش‌فرض» دنیا برای پیشبرد محصولات جدیدشان سوءاستفاده می‌کنند. برای مدارس، این یک سناریوی باخت-باخت است. اگر بپذیرند، باید با چالش‌های اخلاقی و تقلب‌های هوش مصنوعی دست‌وپنج نرم کنند و اگر رد کنند، دانش‌آموزانشان را از یکی از حیاتی‌ترین ابزارهای پژوهشی تاریخ محروم کرده‌اند.

به‌عنوان یک پژوهشگر، معتقدم که این سیاست، تیر خلاصی بر پیکر «انتخاب آزادانه» در حوزه آموزش است. وقتی غول‌های تکنولوژی تصمیم می‌گیرند که چه چیزی «خوب» است و چه چیزی «ضروری»، دیگر جایی برای استقلالِ آموزشی باقی نمی‌ماند. ما در حال حرکت به سمتی هستیم که در آن، یادگیری نه یک فرآیند ذهنی، بلکه یک گردش کار تعریف‌شده توسط ایجنت‌های هوش مصنوعی گوگل است. اگر مدارس در برابر این باج‌گیری متحد نشوند، آینده‌ی آموزش در دستان الگوریتم‌هایی خواهد بود که هدف اصلی‌شان بیش از آنکه یادگیری باشد، حفظ سلطه بر بازار و داده‌های کاربران است.