باج‌گیری گوگل از مدارس: یا هوش مصنوعی را بپذیرید یا قید جستجو را بزنید

وقتی غول دره سیلیکون، یادگیری را گروگان می‌گیرد

گوگل (Google) باز هم نشان داد که برای تحمیل اکوسیستم هوش مصنوعی خود به هر قیمتی آماده است. در یک چرخش عجیب و البته هشداردهنده، این شرکت اعلام کرده که اگر مدارس دسترسی به قابلیت‌های هوش مصنوعی (AI) را برای حساب‌های دانش‌آموزی مسدود کنند، آن‌ها دیگر به موتور جستجوی گوگل (Google Search) نیز دسترسی نخواهند داشت. این یعنی گوگل عملاً «جستجو» را که زیربنای اصلی یادگیری دیجیتال است، با «جمینای» (Gemini) گره زده تا آمار کاربران فعال خود را به هر قیمتی بالا ببرد. این همان دیواری است که ما در جامعه اوپن‌سورس همیشه از آن بیزار بوده‌ایم؛ انحصارِ ابزاری که باید عمومی باشد.

از دیدگاه فنی، این یک بازی کثیف در لایه زیرساخت است. گوگل ادعا می‌کند که این تصمیم برای کنترل بهتر توسط مدیران مدارس است، اما در واقعیت، این یک باج‌گیری نرم‌افزاری است. برای مدرسه‌ای که تمام زیرساخت‌هایش روی کروم‌بوک‌ها (Chromebooks) و سرویس‌های گوگل‌کلاس‌روم (Google Classroom) بنا شده، حذف دسترسی به جستجو یعنی فلج کردن فرایند تحقیق دانش‌آموز. گوگل عملاً راه فراری باقی نگذاشته است؛ یا باید بپذیرید که مدل‌های زبانی آن‌ها روی مغز دانش‌آموزان اثر بگذارد، یا باید از سیستم‌های جستجوی جایگزین استفاده کنید که در محیط‌های ایزوله آموزشی به‌راحتی قابل جایگزینی نیستند.

معماری درهم‌تنیده؛ وقتی جستجو دیگر فقط جستجو نیست

کریس فیلیپس (Chris Phillips)، معاون بخش آموزش گوگل، با وقاحت تمام اعلام کرده که «جستجو و هوش مصنوعی عمیقاً با هم ادغام شده‌اند». این جمله برای ما که با مدل‌های محلی (Local LLMs) کار می‌کنیم، معنی دیگری دارد. این یعنی گوگل عمداً لایه‌های پردازشی خود را چنان پیچیده کرده که تفکیک «جستجوی متنی» از «پاسخ‌های تولیدی توسط مدل» غیرممکن شده است. آن‌ها به جای اینکه به کاربر حق انتخاب بدهند، یک معماری Monolithic (یکپارچه) را تحمیل می‌کنند تا کسی نتواند بدون عبور از فیلترهای جمینای، به اطلاعات خام دسترسی داشته باشد.

این رویکرد دقیقاً نقطه مقابل فلسفه اوپن‌سورس است. در دنیای مدل‌های محلی که ما روی کارت‌های گرافیکی مثل RTX 4070 اجرا می‌کنیم، کاربر مالک داده و فرایند است. اما اینجا، دانش‌آموز در یک جعبه سیاه زندانی شده است. اگر سیستم تشخیص دهد که دانش‌آموز در حال جستجوی کمک برای تکلیف درسی است، به جای ارائه منابع، او را به سمت «یادگیری هدایت‌شده» (Guided Learning) می‌برد. این یعنی مدل‌های گوگل به طور خودکار جای معلم را می‌گیرند و اجازه نمی‌دهند دانش‌آموز خودش با مسئله کلنجار برود. این نه تنها «کمک به یادگیری» نیست، بلکه دیکته کردن مسیر تفکر است.

چرا این سیاست برای حریم خصوصی یک کابوس است؟

نکته ترسناک‌تر در مورد این سیاست، دسترسی معلم‌ها به «رونوشت تعاملات چت‌بات» (Transcripts of chatbot interactions) است. گوگل می‌گوید این برای جلوگیری از تقلب است، اما بیایید واقع‌بین باشیم؛ این یعنی تمام مسیرهای فکری، خطاهای دانش‌آموز و حتی سبک استدلال او برای یک سیستم مرکزی و مدیران مدرسه قابل ردیابی است. در دنیایی که ما برای حفظ حریم خصوصی داده‌ها در حال مبارزه هستیم، گوگل دارد محیط آموزشی را به یک سیستم نظارتی تبدیل می‌کند که در آن هوش مصنوعی نه یک ابزار، بلکه یک ناظر است.

اینکه دانش‌آموز بداند هر سوالی که از موتور جستجو می‌پرسد، در یک سوابق قابل بررسی ثبت می‌شود، باعث «خودسانسوری» در یادگیری می‌شود. خلاقیت در گرو اشتباه کردن است، اما وقتی هوش مصنوعی به عنوان یک بازرس در پشت صحنه حضور دارد، دانش‌آموز ترجیح می‌دهد سوال نپرسد تا اینکه توسط الگوریتم‌ها قضاوت شود. این سیاست نه تنها خروجی آموزشی را بهبود نمی‌دهد، بلکه عملاً کنجکاوی را در نطفه خفه می‌کند.

راه نجات؛ بازگشت به سمت ابزارهای مستقل و محلی

این اتفاق باید زنگ خطری برای سیستم‌های آموزشی باشد که تمام تخم‌مرغ‌های خود را در سبد گوگل گذاشته‌اند. وقتی یک شرکت به این راحتی می‌تواند دسترسی به اطلاعات عمومی را به خاطر سیاست‌های تجاری‌اش گروگان بگیرد، آیا زمان آن نرسیده که به سمت سیستم‌های مستقل حرکت کنیم؟ استفاده از ابزارهای جستجوی متن‌باز (مانند SearXNG) و مدل‌های زبانی محلی که روی سرورهای خود مدرسه (و نه در فضای ابری گوگل) اجرا می‌شوند، تنها راه فرار از این انحصار است.

ما در NextIT.ir همیشه مدافع اجرای محلی بوده‌ایم. چرا باید یک مدرسه به گوگل اجازه دهد که برای دانش‌آموزانش تصمیم بگیرد؟ با استفاده از مدل‌های سبک مثل Llama 3 یا مدل‌های DeepSeek که روی سخت‌افزارهای استاندارد به راحتی بالا می‌آیند، می‌توان همان قابلیت‌های هدایت‌شده را بدون نیاز به اتصال به ابر گوگل و بدون ترس از نظارتِ بیگ‌برادر (Big Brother) پیاده کرد. آزادی نرم‌افزار، حقِ دانش‌آموزان است و این تصمیم گوگل، دقیقاً ثابت می‌کند که چرا نباید زیرساخت آموزشی دنیا را به دست غول‌های ابری سپرد.