زیر پوست گاتهام: روان تبهکاران، فراتر از شنل بتمن

جهان بتمن، فراتر از شنل و نقاب شوالیه تاریکی، همواره به دلیل گالری بی‌نظیر و پیچیده تبهکارانش مورد ستایش بوده است. از معماگر و پنگوئن گرفته تا جوکر و هارلی کوئین، این شخصیت‌ها نه صرفاً موانعی در مسیر قهرمان، بلکه پدیده‌هایی روان‌شناختی و جامعه‌شناختی هستند که هر یک می‌توانند جهانی از تاریکی و تناقض را در خود جای دهند. هالیوود نیز بارها وسوسه شده تا از سایه بتمن فراتر رود و به اعماق ذهن این «دیوانگان باشکوه» گاتهام سفر کند؛ اما این سفر همواره موفقیت‌آمیز نبوده است. کشف پیچیدگی‌های یک شخصیت بدون اتکا به نیروی مقابلش، به جسارت مؤلف، دقت در زیرمتن‌ها و البته، یک زبان سینمایی رسا نیاز دارد.

چالش سایه بتمن: جستجوی مولفینگی در گاتهام

بزرگترین چالش در خلق اثری مستقل از تبهکاران بتمن، رهایی از «سایه» خود بتمن است. بسیاری از این شخصیت‌ها، از لحاظ روایی و حتی وجودی، در تقابل با بتمن تعریف شده‌اند. جدا کردن آن‌ها از این محوریت، به معنای بازتعریف هویت و انگیزه‌هایشان است؛ کاری که تنها با نگاهی عمیق و مؤلفانه میسر می‌شود. یک اثر موفق نه تنها باید انگیزه‌های درونی و تاریخچه شخصیت را واکاوی کند، بلکه باید بتواند بدون حضور «کارآگاه بزرگ گاتهام»، کشش دراماتیک و طنین احساسی خود را حفظ کند. اینجاست که اهمیت قاب‌بندی‌های اکسپرسیونیستی، سکوت‌های سنگین میان دیالوگ‌ها و استعاره‌های بصری برای بیان جهان درونی شخصیت‌ها، از هر جلوه ویژه کامپیوتری پیشی می‌گیرد.

فیلم‌ها و سریال‌هایی که در این مسیر گام برداشته‌اند، دو دسته شده‌اند: آن‌ها که در دام کلیشه‌ها و سطحی‌نگری گرفتار آمده‌اند و آن‌ها که با جسارت و درکی عمیق از روان شخصیت‌ها و زیباشناسی فرم، توانسته‌اند امضای مؤلف خویش را بر تابلوی گاتهام حک کنند. این تفاوت عمده، نه در میزان بودجه یا حضور ستارگان، بلکه در میزان وفاداری به زیرمتن روان‌شناختی و توانایی خلق یک جهان مستقل بصری و روایی نهفته است.

گمشدگان در عمق: کتوومن و جوخه انتحارِ گمشده در فرمول‌های هالیوودی

برخی تلاش‌ها برای نمایش مستقل تبهکاران، به دلیل عدم درک جوهره شخصیت و غفلت از زیباشناسی فرم، به بیراهه رفته‌اند. فیلم «کتوومن» (Catwoman) با بازی هالی بری (Halle Berry)، نمونه بارز این گمگشتگی است. داستان پِیشنس فیلیپس (Patience Phillips)، طراح گرافیکی که با کشف یک توطئه مربوط به شرکت آرایشی بهداشتی، با قدرت‌های گربه‌سانان احیا می‌شود، ارتباطی حداقلی با سِلینا کایل (Selina Kyle) و اسطوره‌شناسی گاتهام دارد. فیلم به جای پرداختن به پیچیدگی‌های اخلاقی و دوگانگی شخصیتی کتوومن، به یک داستان بی‌سروته از لوازم آرایشی ضدپیری و گربه‌های جادویی مصری تبدیل می‌شود. با وجود تلاش هالی بری برای تزریق شخصیت به نقش، روایت نامنسجم و صحنه‌های اکشن بی‌هدف، اجازه نمی‌دهند تا طنین احساسی پایان‌بندی شکل گیرد و این پروژه را به یک شکست در پرداخت مستقل شخصیت کتوومن تبدیل می‌کند.

«جوخه انتحار» (Suicide Squad) ساخته دیوید آیر (David Ayer) در سال ۲۰۱۶ نیز از همین بیماری رنج می‌برد. ایده اولیه، یعنی گردآوری خطرناک‌ترین تبهکاران دی‌سی (DC) برای یک مأموریت ناممکن، هیجان‌انگیز بود؛ اما فیلم نتوانست به این وعده عمل کند. در حالی که مارگو رابی (Margot Robbie) در نقش هارلی کوئین (Harley Quinn) و ویل اسمیت (Will Smith) در نقش ددشات (Deadshot) تا حدی سرگرم‌کننده ظاهر می‌شوند، بسیاری از شخصیت‌ها، مانند کیلر کراک (Killer Croc) یا کاپیتان بومرنگ (Captain Boomerang)، به معنای واقعی کلمه توسعه نیافته باقی می‌مانند. میزانسن مینی‌مالیستی‌ای که می‌توانست به عمق شخصیت‌ها کمک کند، جای خود را به هرج و مرج بی‌هدف می‌دهد. جوکرِ جرد لتو (Jared Leto) نیز به دلیل تدوین آشفته و عدم پرداخت زیرمتن روان‌شناختی، به یک ناامیدی بزرگ بدل شد. فیلم به جای کندوکاو در روان آشفته این تبهکاران، آن‌ها را به مجرمانی عبوس با دیالوگ‌های بی‌روح تقلیل می‌دهد.

ورطه روان و موسیقی: «جوکر: جنون مشترک» و جسارت‌های یک مولف

پس از موفقیت خیره‌کننده «جوکر» (Joker) تاد فیلیپس (Todd Phillips)، دنباله آن با عنوان «جوکر: جنون مشترک» (Joker: Folie À Deux) با جسارت‌های خلاقانه قابل توجهی همراه است. بازگشت واکین فینیکس (Joaquin Phoenix) در نقش آرتور فلک (Arthur Fleck) که اکنون در بیمارستان ایالتی آرکهام (Arkham State Hospital) زندانی است، و اضافه شدن لیدی گاگا (Lady Gaga) در نقش لی کوئینزل (Lee Quinzel) به عنوان هم‌سلولی او، نویدبخش یک زیرمتن روان‌شناختی عمیق‌تر بود. تبدیل فیلم به یک درام موزیکال دادگاهی، راهی جذاب برای کندوکاو در رابطه آرتور با شخصیت جوکر است؛ به‌ویژه آنکه فیلم این پرسش را مطرح می‌کند که آیا مخاطب به فرد آسیب‌دیده اهمیت می‌دهد یا صرفاً به تبهکار نمایشی؟

این ریسک فرمال، اگرچه در تمام بخش‌ها به کمال نمی‌رسد و قطعات موزیکال آن به ندرت به شماره‌هایی به یاد ماندنی تبدیل می‌شوند، اما نشان‌دهنده امضای مؤلفی است که از چارچوب‌های مرسوم ژانر ابرقهرمانی فراتر می‌رود. فیلیپس تلاش می‌کند تا با قاب‌بندی‌های نقاشانه و بازی با نور و سایه، جهان درونی آرتور را به تصویر بکشد و با سکوت‌های سنگین میان دیالوگ‌ها، فضای تعلیق و بی‌قراری را تشدید کند. اگرچه برخی از انتخاب‌های روایی فیلم، به‌ویژه در رابطه با ابطال کامل وقایع فیلم اول، ممکن است ناامیدکننده باشد، اما نمی‌توان از تلاش جسورانه آن برای پرداختن به «جنون مشترک» از منظر روان‌شناختی و دراماتیک چشم‌پوشی کرد. این فیلم، فارغ از میزان موفقیت نهایی، نمونه‌ای از سینمای مؤلف است که با فرم و محتوا بازی می‌کند.

بازآفرینی استعاره‌ها: «جوخه انتحار» جیمز گان و «کتوومن: شکارشده»

در مقابل شکست‌ها، آثاری نیز وجود دارند که با درکی عمیق‌تر از شخصیت‌ها و بهره‌گیری از زیباشناسی فرم، توانسته‌اند هویت مستقل خود را بیابند. «جوخه انتحار» (The Suicide Squad) ساخته جیمز گان (James Gunn)، با گردآوری مجموعه‌ای دیگر از ضدقهرمانان برای مأموریتی در کورتو مالتزه (Corto Maltese)، نمونه‌ای درخشان از این رویکرد است. گان با طنز بی‌پروا و توجه به پویایی گروه، شخصیتی به یاد ماندنی برای هر یک از اعضا، از بلادسپورت (Bloodsport) با بازی ادریس البا (Idris Elba) گرفته تا رت‌کچر ۲ (Ratcatcher 2) با بازی دانیلا ملکیور (Daniela Melchior) و پولکا-دات من (Polka-Dot Man) با بازی دیوید دستمالچیان (David Dastmalchian)، خلق می‌کند. هارلی کوئین مارگو رابی نیز فرصتی دیگر می‌یابد تا نشان دهد چرا یکی از جذاب‌ترین شخصیت‌های این تیم است. گان با میزانسن‌های پویا و قاب‌بندی‌های پرانرژی، نه تنها یک اکشن پرهیجان، بلکه یک زیرمتن درباره هویت و رستگاری را ارائه می‌دهد که تماشاگر را با طنین احساسی خود درگیر می‌کند.

انیمیشن «کتوومن: شکارشده» (Catwoman: Hunted) نیز با رویکردی متفاوت، موفقیت‌آمیز ظاهر می‌شود. این فیلم با الهام از سبک انیمه (Anime)، هویت بصری متمایزی به سکانس‌های اکشن خود می‌بخشد. سلینا کایل در اینجا نه یک ابرقهرمان کلیشه‌ای، بلکه یک شخصیت پیچیده اخلاقی است که در تلاش برای سرقت یک زمرد گرانبها، توجه اینترپل (Interpol)، بت‌وومن (Batwoman) و سازمان مجرمانه لویاتان (Leviathan) را به خود جلب می‌کند. صداپیشگی شیطنت‌آمیز الیزابت گیلیز (Elizabeth Gillies) و حضور بت‌وومن استفانی بئاتریس (Stephanie Beatriz) به عنوان رقیبی ایده‌آل، به عمق شخصیت کتوومن می‌افزاید. این اثر، اگرچه گاهی اوقات سبک را بر محتوا ترجیح می‌دهد، اما با قاب‌بندی‌های هنرمندانه و پویایی روایی، نگاهی تازه و پویا به شخصیتی ارائه می‌دهد که اغلب تحت‌الشعاع بتمن قرار گرفته است.

خیزش‌های غیرمنتظره: از «کایت‌من» تا «جوخه انتحار: جهنم بهایش»

حتی در میان پروژه‌هایی با مقیاس کوچکتر یا غیرمنتظره، می‌توان نمونه‌هایی از موفقیت در پرداخت مستقل شخصیت‌های تبهکار یافت. سریال انیمیشنی «کایت‌من: آره جهنم!» (Kite Man: Hell Yeah!) که از مجموعه انیمیشنی «هارلی کوئین» (Harley Quinn) منشعب شده، نمونه‌ای سرگرم‌کننده و موفق است. چارلز براون (Charles Brown) ملقب به کایت‌من، با شور و شوقی مثال‌زدنی، تلاش می‌کند تا باری برای دنیای زیرزمینی گاتهام تأسیس کند. این سریال با طنز هوشمندانه خود، اسطوره‌شناسی دی‌سی را به سخره می‌گیرد، اما هرگز شخصیت‌هایش را به جوک‌های بی‌ارزش تقلیل نمی‌دهد. شخصیت‌پردازی‌های غافلگیرکننده و توانایی ایجاد طنین احساسی در لحظات غیرمنتظره، این اثر را به یک خیزش جذاب تبدیل می‌کند.

انیمیشن خشن «جوخه انتحار: جهنم بهایش» (Suicide Squad: Hell to Pay) نیز تیم را به شکلی بسیار بهتر از فیلم لایو-اکشن ۲۰۱۶ به نمایش می‌گذارد. آماندا والر (Amanda Waller) تیمی شامل ددشات، هارلی کوئین، کاپیتان بومرنگ و دیگران را برای یافتن کارتی مرموز که به صاحبش اجازه ورود به بهشت را می‌دهد، گرد هم می‌آورد. این فیلم با حس فوریت و روایتی شخصی‌تر، به‌ویژه در قوس شخصیتی ددشات، موفق می‌شود عمق احساسی قابل قبولی را در میان خشونت و خیانت‌ها ارائه دهد. اگرچه «جهنم بهایش» فرمول جوخه انتحار را بازآفرینی نمی‌کند، اما به وعده‌هایی که فیلم لایو-اکشن نتوانست به آن‌ها عمل کند، بسیار نزدیک‌تر است. این آثار، فارغ از مقیاسشان، نشان می‌دهند که با تمرکز بر زیرمتن روان‌شناختی، قاب‌بندی‌های مناسب و امضای مؤلف، می‌توان از سایه بتمن فراتر رفت و جهان تبهکاران گاتهام را با تمام ابهت و پیچیدگی‌اش به تصویر کشید.