جغرافیایِ رنج و فرم؛ درخشش «گوریا» در ضیافت سینمایی آسیا-اقیانوسیه

عبور از مرزهای جغرافیایی با زبانِ تصویر

جوایز سینمایی آسیا-اقیانوسیه (Asia Pacific Screen Awards) که به اختصار APSA نامیده می‌شود، همواره ویترینی برای کشف اصالت‌هایی بوده است که در هیاهوی بلاک‌باسترهای هالیوودی گم می‌شوند. پیروزی فیلم گرجستانی «گوریا» (Guria) به عنوان بهترین فیلم، تنها یک موفقیت در کارنامه کارگردان آن نیست، بلکه گواهی بر زنده بودن سینمای هنری در اقلیمی است که رنج و تاریخ را در قاب‌بندی‌های نقاشانه خود می‌تند. این فیلم با تکیه بر سکوت‌های سنگین میان دیالوگ‌ها، داستانی را روایت می‌کند که بیش از آنکه بر کلام استوار باشد، بر اتمسفر و درنگ‌های بصری بنا شده است.

در دنیایی که سینما به سمت تقلیل‌گرایی فرمی پیش می‌رود، «گوریا» با بازگشت به ریشه‌های درام روان‌شناختی، مخاطب را به درون لایه‌های زیرین زیست‌بوم گرجستان می‌برد. میزانسن مینی‌مالیستی اثر، نه از سرِ فقرِ امکانات، بلکه انتخابی عامدانه برای برجسته کردنِ استعاره‌های بصری است که در پس‌زمینه زندگی شخصیت‌ها نهفته است. نسترن رادمنش معتقد است که سینمای مؤلف زمانی به اوج خود می‌رسد که دوربین، همچون ناظری بی‌طرف، اجازه دهد حقیقتِ عریان شخصیت‌ها در قاب‌های ثابت و بی‌تحرک متولد شود.

سومپوت چیدگاسورن‌پونگسه؛ امضای یک نگاهِ متفاوت

اهدای جایزه بهترین کارگردانی به سومپوت چیدگاسورن‌پونگسه (Sompot Chidgasornpongse)، مهر تأییدی بود بر اهمیت سبک بصریِ مؤلف‌محور در سینمای تایلند. او در آثار خود به ندرت به دنبال روایت‌های خطی و سانتی‌مانتال است؛ در عوض، او با استفاده از نورپردازی طبیعی و تأکید بر زبان بدن بازیگران، نوعی از رئالیسم شاعرانه را خلق می‌کند که در حافظه بصری مخاطب حک می‌شود. سبک او در مدیریت فضا و زمان، یادآور بزرگان سینمای هنری است که می‌دانند چگونه با حذف زوائد، جوهره درام را استخراج کنند.

در آثار چیدگاسورن‌پونگسه، ما شاهد نوعی تعادل میان فرم و محتوا هستیم که به ندرت در سینمای جریان اصلی دیده می‌شود. او برای انتقال مفاهیم انتزاعی، به جای تکیه بر دیالوگ‌های توضیحی، از بافتِ محیط و هارمونیِ عناصرِ حاضر در صحنه بهره می‌برد. این نگاه، دقیقاً همان چیزی است که فستیوال‌های معتبری چون کن (Cannes) یا برلین (Berlinale) برای آن ارزش قائل‌اند؛ نگاهی که دوربین را نه به عنوان ابزار ثبت واقعیت، بلکه به عنوان قلم‌مویی برای ترسیمِ درونیاتِ انسانی به کار می‌گیرد.

پیوند میان سنت و مدرنیته در سینمای شرق

تحلیلِ جوایز امسال APSA نشان‌دهنده یک تغییر مسیرِ بنیادین در ذائقه منتقدان و داوران است. دیگر خبری از ستایشِ تکنیک‌های پرزرق‌وبرق کامپیوتری نیست؛ آنچه اکنون ارزش دارد، اصالت نگاه و توانایی فیلمساز در برقراری طنین احساسی با مخاطب از طریقِ پایان‌بندی‌های تکان‌دهنده است. «گوریا» و آثارِ هم‌ترازِ آن در این فستیوال، بیش از هر چیز بر شکاف‌های اجتماعی و روان‌شناختی جوامع در حال گذار تمرکز دارند.

این فیلم‌ها با استفاده از قاب‌بندی‌های اکسپرسیونیستی، سعی در نمایشِ فشارِ ساختارهای سنتی بر فردِ مدرن دارند. برای من، به عنوان یک منتقد که همواره در جستجویِ استعاره‌های بصریِ نو هستم، تماشای این آثار نویدبخشِ ظهورِ نسلی از فیلمسازان است که سینما را نه به مثابه سرگرمی، بلکه به عنوان یک رسانه برای تفکرِ انتقادی به کار می‌گیرند. این موفقیت‌ها، فرصتی است تا سینمای آسیا و قفقاز، جایگاهِ شایسته خود را در نقشه سینمای جهانِ هنری بازپس گیرد.

تداومِ زیباشناسی فرم در عصرِ دیجیتال

در نهایت، آنچه در مورد جوایز امسال باید به خاطر سپرد، پیروزیِ «فرم» بر «محتوایِ فرمایشی» است. در حالی که صنعت سینما با بحرانِ هویت در برابر تغییراتِ تکنولوژیک دست‌وپنج نرم می‌کند، آثاری چون «گوریا» یادآوری می‌کنند که سینما، در اصل، هنرِ استفاده از سکوت و نور است. جایزه گرفتنِ یک فیلم گرجستانی و کارگردانی از تایلند، نشان‌دهنده این است که مرزهای جغرافیایی برای سینمایِ مؤلفِ اصیل، معنایی ندارند.

ما در حال ورود به دوره‌ای هستیم که در آن، صداقتِ بصری و عمقِ روان‌شناختیِ فیلمنامه، بیش از بودجه‌های کلان، مسیرِ موفقیت را هموار می‌کند. این جوایز، نه تنها پاداشی برای تلاش‌هایِ هنریِ این کارگردانان، بلکه پیامی به سینماگرانِ جوان است: برای خلقِ اثری ماندگار، نیازی به جلوه‌های ویژه نیست؛ تنها کافی است به حقیقتِ جاری در قابِ خود ایمان داشته باشید و اجازه دهید زیرمتن‌های پنهان، خودشان سخن بگویند.