جنگ علیه اتوماسیون؛ وقتی هوش مصنوعی به سدِ «وجدانِ انسانی» برخورد می‌کند

وقتی الگوریتم‌ها با اخلاقِ شخصی تلاقی می‌کنند

دنیای هوش مصنوعی (AI) این روزها چنان با سرعت و بی‌رحمی در حال بلعیدن تمام ابعاد زندگی است که تصورِ «نه گفتن» به آن، شبیه به ایستادن در برابر یک سونامی است. اما خبر عجیبی که به تازگی از دل دانشگاه کنتاکی (University of Kentucky) مخابره شده، معادلات را تغییر داده است. دیوید دورمن (David Durman)، یک انسان‌گرای سکولار، توانسته با استفاده از بندهای قانونی که پیش‌تر تنها برای باورمندان به ادیان الهی در دسترس بود، حقِ «عدم استفاده از هوش مصنوعی» را در محیط کاری خود به دست آورد. این یک شکست برای دگماتیسمِ تکنولوژیک است؛ جایی که یک فرد ثابت کرد برای داشتن وجدانِ مستقل، نیازی به اعتقاد به خدایان نیست.

این نبرد، جنگِ سنتیِ مذهب علیه علم نیست؛ این نبردِ «تفکرِ بیولوژیکِ انسانی» در برابر «پیش‌بینی‌های آماریِ مدل‌های زبانی» است. دورمن استدلال می‌کند که فرآیندِ تبدیل شدن به یک کنشگر اخلاقی، تنها از طریق به‌کارگیری فعالانه ذهنِ انسان ممکن است. وقتی ما تفکر، تحلیل و خلاقیت خود را به «مدل‌های زبانی بزرگ» (LLM) می‌سپاریم، عملاً در حال آتروفی کردنِ عضلاتِ شناختی خود هستیم. این همان چیزی است که من همیشه در بحث‌های فنی‌ام روی آن تاکید دارم: ابزارهای ایجنتیک نباید جایگزینِ اراده باشند، بلکه باید در خدمتِ افزایشِ توانمندی انسان باشند.

چرا انسان‌گرایی سکولار، سنگری در برابر مدل‌های بسته است؟

بسیاری از کسانی که در لبه تکنولوژی حرکت می‌کنند، این حرکت دورمن را عجیب می‌دانند. اما بیایید صادقانه به این قضیه نگاه کنیم: هوش مصنوعی فعلی که توسط غول‌های ابری (Cloud Giants) مدیریت می‌شود، یک «جعبه سیاه» (Black Box) است. وقتی شما از یک مدلِ بسته برای کارهای روزمره استفاده می‌کنید، در واقع دارید بخشی از استقلالِ فکری خود را به یک پروتکلِ تجاری می‌فروشید که هیچ‌کس دقیقاً نمی‌داند چطور به خروجی‌هایش رسیده است. انسان‌گرایی در اینجا به عنوان یک چارچوبِ اخلاقی عمل می‌کند که ارزشِ ذاتیِ «فکر کردنِ انسانی» را بالاتر از «کاراییِ الگوریتمیک» قرار می‌دهد.

انجمن انسان‌گرایان آمریکا (American Humanist Association) با حمایت از دورمن، یک سدِ قانونیِ جدید ایجاد کرده است. آن‌ها می‌گویند که نگرانی از هوش مصنوعی صرفاً یک وسواسِ مذهبی نیست؛ بلکه یک واکنشِ منطقی به تهدیدِ کرامتِ انسانی است. وقتی مدل‌ها، هنر و ادبیات را با سرقتِ داده‌ها بازتولید می‌کنند و هزینه‌های انرژیِ سرسام‌آوری را به دوشِ کره زمین می‌گذارند، مخالفت با آن‌ها می‌تواند یک کنشِ اخلاقیِ عمیق باشد. برای من که درگیرِ توسعه مدل‌های محلی (Local Models) هستم، این دیدگاه بسیار قابل احترام است؛ چرا که حداقلِ آزادیِ فردی، حفظِ حقِ انتخاب برای استفاده نکردن از سیستمی است که با اصولِ بنیادیِ زندگی شما در تضاد است.

چالشِ سخت‌افزاری و نرم‌افزاریِ مقاومت در برابر AI

سوال بزرگ اینجاست: آیا این رویه در شرکت‌های تکنولوژی‌محور هم جواب می‌دهد؟ اگر شما یک مهندس نرم‌افزار باشید، آیا می‌توانید بدون استفاده از Copilot یا دستیارهای هوش مصنوعی، کد بزنید؟ پرونده ارین ماوس (Erin Maus) که به عنوان یک مهندس نرم‌افزار توانست چنین معافیتی بگیرد، نشان می‌دهد که این موضوع در حال تبدیل شدن به یک رویه حقوقی است. با این حال، باید واقع‌بین بود. در محیط‌های کاری که بهره‌وری (Productivity) به عنوان بتِ پرستش‌گونه شناخته می‌شود، «کُند بودن» به دلیل عدم استفاده از AI، ممکن است به قیمتِ از دست دادنِ جایگاه شغلی تمام شود.

من به عنوان کسی که در دنیایِ ایجنتیک و فاین‌تیونینگ (Fine-tuning) غرق هستم، معتقدم که هوش مصنوعی باید ابزاری در دستانِ انسان باقی بماند. اما وقتی صحبت از «اجبار» به استفاده می‌شود، آزادیِ نرم‌افزاری و حریمِ خصوصی داده‌ها معنای خود را از دست می‌دهند. دورمن ثابت کرد که اگر به اندازه کافی بر اصول خود پافشاری کنید، حتی در ساختارهای اداریِ سخت‌گیرانه هم فضایی برای تنفس وجود دارد. این پیروزی، تلنگری به مدیرانی است که فکر می‌کنند هوش مصنوعی یک ضرورتِ اجتناب‌ناپذیر است که باید به حلقِ کارمندان فرو شود.

آینده‌ای که در آن «تفکرِ آفلاین» یک ارزش است

ما به سمتی می‌رویم که شاید «استفاده نکردن از هوش مصنوعی» به یک برندِ شخصی یا یک نشانِ اصالت تبدیل شود. همان‌طور که امروز استفاده از محصولات دست‌ساز و «ارگانیک» ارزشِ بالاتری نسبت به تولیداتِ انبوهِ صنعتی دارد، شاید در آینده، کدهایی که توسط انسان نوشته شده یا تصمیماتی که بدون دخالتِ الگوریتم‌های پیش‌بین گرفته شده‌اند، اعتبارِ بیشتری داشته باشند. این پرونده، شروعِ یک بحثِ کلان در جوامعِ حرفه‌ای است: مرزِ بینِ «کمک گرفتن از تکنولوژی» و «استثمار شدن توسط تکنولوژی» کجاست؟

من به عنوان یک پژوهشگر این حوزه، با این تصمیمِ دورمن موافقم، نه به این دلیل که هوش مصنوعی شر مطلق است، بلکه به این دلیل که «حقِ مخالفت» ستونِ فقراتِ آزادی‌های فردی است. اگر تکنولوژی قرار است ما را آزاد کند، نباید اولین قدمش سلبِ حقِ انتخاب از ما باشد. دنیایِ ایجنتیکِ آینده باید بر پایه همکاریِ داوطلبانه باشد، نه دیکتاتوریِِ مدل‌هایِ غول‌آسایی که در دیتاسنترهای دوردست برای ما تصمیم می‌گیرند. اگر کارمندی احساس می‌کند که استفاده از این ابزارها با کرامتِ انسانی‌اش در تضاد است، باید صدایش شنیده شود؛ حتی اگر این صدا از دلِ یک باورِ سکولار بیاید.