شورش علیه سنت توکیو؛ تولد سرمایه‌گذاری مدرن در سینمای ژاپن

فروپاشی بتون سنتی؛ انقضای سیستم محافظه‌کار کمیته‌های تولید

صنعت سینمای ژاپن دهه‌هاست در حصار سیستمی گرفتار آمده که اگرچه بقای حداقلی استودیوها را تضمین می‌کرد، اما بال پرواز را از جاه‌طلبی‌های بزرگ اقتصادی و هنری می‌ربود. ساختار موسوم به «کمیته تولید» (Production Committee یا Seisaku Iinkai) که در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ برای تقلیل ریسک سرمایه‌گذاری روی پروژه‌های انیمه و فیلم‌های لایواکشن متولد شد، حالا به مانعی صلب برابر جهش در باکس‌آفیس بین‌المللی بدل شده است. در این شیوه سنتی، مجموعه‌ای از کمپانی‌های پخش، شبکه‌های تلویزیونی، آژانس‌های تبلیغاتی و ناشران مانگا گردهم می‌آیند و با اشتراک مبالغی اندک، ریسک ساخت را خرد می‌کنند؛ فرمولی که هیچ‌کس در آن ورشکست نمی‌شود، اما در عوض هیچ پدیده‌ساز خلاقی هم طعم سود واقعی گیشه را نمی‌چشد.

این سازوکار فرتوت، با توزیع قطره‌چکانی بودجه میان تصمیم‌گیران متعدد، زنجیره‌ای از تفاهم‌نامه‌های کسل‌کننده را بر سر خلاقیت آوار می‌کرد. کارگردان ژاپنی ناچار بود به میزانسن‌هایی مینیاتوری و کم‌خرج تن بدهد، چون اساساً کمیته تولید میلی به جهش‌های مخاطره‌آمیز فنی، اجرای سکانس‌های عظیم میدانی یا پرداخت دستمزدهای هم‌تراز با استاندارد هالیوود نداشت. اکنون اما گزارش‌های اقتصادی خبر از شکافی عمیق در این پوسته سخت می‌دهند؛ صندوق‌های جسور مالی در توکیو تصمیم گرفته‌اند مسیر دیگری برگزینند و مستقیماً سرمایه‌های بزرگ خطرپذیر را به شریان اصلی سینمای جزیره تزریق کنند.

ظهور صندوق‌های اختصاصی سرمایه و تزریق هوای تازه به گیشه

پیدایش «صندوق‌های سرمایه‌گذاری فیلم» (Film Funds) تازه، پاسخی استراتژیک به تغییر موازنه‌های گیشه منطقه‌ای و جهانی است. این بازیگران نوظهور دیگر برای تصمیم‌گیری منتظر تأییدیه بوروکراتیک ده کمپانی محافظه‌کار نمی‌مانند. در ساختار جدید، سرمایه‌گذاران جسورتر، هلدینگ‌های فناورانه و بازوهای بین‌المللی با تمرکز بر پتانسیل تجاری یک فیلم‌نامه، کل هزینه ساخت را تأمین می‌کنند یا سهمی حداکثری به عهده می‌گیرند. این جهش مالی، سینماگران را از تله بودجه‌های خرد چند میلیون دلاری خلاص کرده و پروژه‌هایی را رقم می‌زند که پتانسیل رسیدن به ارقام بودجه‌ای بالای ۲۰ تا ۳۰ میلیون دلار را در فاز تولید محلی دارند؛ رقمی که در گذشته برای سینمای غیرانیمه ژاپن شبیه یک خواب و خیال دور به نظر می‌رسید.

پیامد ملموس این تحول مستقیماً روی پرده نقره‌ای هویدا خواهد شد. وقتی دست تهیه‌کننده و کارگردان از نظر مالی باز باشد، شیمی بازیگران روی پرده با انتخاب کستینگ ایده‌آل و نه تحمیل‌شده از سوی آژانس‌های تبلیغاتی شکل می‌گیرد. دوربین دیگر مقید به فضاهای داخلی ارزان‌قیمت نیست و می‌توان طراحی صحنه‌های عظیم، جلوه‌های ویژه بصری چشم‌نواز و فیلم‌برداری با استانداردهای آیمکس (IMAX) را به خدمت یک درام پرتعلیق درآورد. سرمایه متمرکز صندوق‌ها نه تنها اهرم کنترل خلاقانه را تا حد زیادی به اتاق تدوین و پشت لنز کارگردان بازمی‌گرداند، بلکه زنجیره توزیع جهانی فیلم را هم از همان لحظه نگارش سناریو هدف‌گذاری می‌کند.

درس‌های گودزیلا و رقابت مرگبار با سینمای کره جنوبی

محرک اصلی این خیزش شجاعانه را باید در شوک بزرگ سال‌های اخیر جست‌وجو کرد. موفقیت تاریخی و حیرت‌انگیز فیلم «گودزیلا منهای یک» (Godzilla Minus One) با فتح گیشه آمریکای شمالی و درخشش در اسکار نشان داد که مخاطب بین‌المللی تشنه فرمول‌های اصیل ژاپنی است، مشروط بر آنکه اجرای سینمایی اثر از کیفیت فنی و جذابیت بصری بلاک‌باستری تهی نباشد. ساخته تحسین‌شده تاکاشی یامازاکی (Takashi Yamazaki) اثبات کرد که حتی با بودجه‌ای کمتر از ۱۵ میلیون دلار می‌توان معجزه‌ای دراماتیک و پرکشش خلق کرد که استودیوهای ۲۵۰ میلیون دلاری هالیوود را به زانو درآورد. صندوق‌های مالی جدید با الهام از همین الگو شکل گرفته‌اند: حمایت مالی همه‌جانبه برای خلق آثاری که بتوانند بازارهای فرامرزی را بلرزانند.

از سوی دیگر، سایه بلند و سنگین صنعت سینما و سریال‌سازی کره جنوبی (K-Cinema) بر سر مدیران توکیو سنگینی می‌کند. کره‌ای‌ها سال‌ها قبل شیوه بسته خود را رها کردند و با طراحی سیستم‌های انعطاف‌پذیر مالی و هدایت بودجه‌های کلان پلتفرم‌های استریم و سرمایه‌گذاران جسور، عناوینی چون «انگل» (Parasite) و موج نو سریال‌های تراز اول جهانی را به دنیا صادر کردند. ژاپن دریافت که اگر مدل مالی فرتوت خود را جراحی نکند، در رقابت فتح گیشه‌ها و سرویس‌های جهانی برای همیشه در سایه همسایه غربی خود خواهد ماند. مدل صندوق‌های فیلم دقیقاً برای شکستن این بن‌بست هویتی و مالی طراحی شده است.

حفظ مالکیت فکری و رهایی از یوغ قراردادهای تحمیلی استریم

یکی از مهم‌ترین نبردهای پشت‌پرده در این دگردیسی اقتصادی، مسئله «مالکیت فکری» (Intellectual Property / IP) است. طی سال‌های اخیر، غول‌های غربی مثل نتفلیکس (Netflix) و آمازون پرایم (Amazon Prime Video) با چمدان‌های پر از پول وارد بازار آسیا شدند، اما با یک تبصره تحمیلی: آنها هزینه ساخت را کامل پرداخت می‌کردند و در ازای آن، مالکیت صددرصدی حقوق جهانی، سود گیشه و حق بهره‌برداری از دنباله‌ها را در انحصار خود می‌گرفتند. سینماگران و استودیوهای مستقل عملاً به کارگران پیمانکاری این پلتفرم‌ها تبدیل شده بودند.

صندوق‌های فیلم جدید ژاپن با ارائه مدل «تأمین مالی بر پایه سهم» (Equity Financing) این موازنه را به نفع خالق اثر برهم می‌زنند. در این چارچوب تازه، استودیوی سازنده و کارگردان نه تنها حقوق مالکیت فیلم‌نامه و کاراکترها را واگذار نمی‌کنند، بلکه سهمی زنده و جاری از جریان درآمدهای جانبی، اکران‌های بین‌المللی و مرچندایزینگ در دستان خود خواهند داشت. این ساختار سالم نه‌تنها از فرار مغزها و مهاجرت آرتیست‌های خلاق ژاپنی جلوگیری می‌کند، بلکه انگیزه اقتصادی فوق‌العاده‌ای برای تیم تولید فراهم می‌آورد تا فیلمی بسازند که در هر سینمای جهان، تماشاگر را به تحسین وادار کند و بلیت بفروشد.

افق پیش‌رو؛ تولد بلاک‌باسترهای آسیایی در مقیاس جهانی

خروج سینمای ژاپن از لاک محافظه‌کارانه و تولد این سیستم‌های مدرن اقتصادی، آغاز فصلی تازه در ژئوپلیتیک سرگرمی دنیاست. وقتی پای صندوق‌های بزرگ با درک واقعی از بیزینس هالیوودی به میدان تولید باز شود، ما با ریتم تدوین پرانرژی‌تر، کستینگ‌هایی که فراتر از ستاره‌های محلی تلویزیون می‌اندیشند و سناریوهایی با مقیاس‌های حماسی روبه‌رو خواهیم شد. این دگردیسی ساختاری تضمین می‌کند که سینمادوستان در سراسر جهان به‌زودی شاهد پروژه‌هایی فراتر از مرزهای مألوف انیمه باشند؛ آثاری که در ژانرهای اکشن، علمی‌تخیلی و تریلرهای روان‌شناختی، با تکیه بر بودجه‌های قدرتمند، لرزه بر پیکره باکس‌آفیس جهانی خواهند انداخت.