فرار متا از دادگاه اعتیاد دیجیتال؛ وقتی الگوریتم‌ها به خط پایان می‌رسند

سکوتِ پرهزینه در راهروهای دادگاه لس‌آنجلس

همیشه وقتی پای پرونده‌های سنگین حقوقی علیه غول‌های سیلیکون‌ولی (Silicon Valley) به میان می‌آید، انتظار دارم شاهد نبردی تکنولوژیک در دادگاه باشیم. اما خبر توافق متا (Meta) در پرونده اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی، دقیقاً پیش از شروع محاکمه، نشان داد که این شرکت ترجیح می‌دهد هزینه سکوت را بپردازد تا ریسکِ افشای جزئیات الگوریتم‌هایش در حضور هیئت منصفه را به جان بخرد. این پرونده که توسط شاکی ۱۸ ساله‌ای با نام مستعار K.D.B مطرح شده بود، ابعاد هولناکی از تأثیر اینستاگرام بر سلامت روان نوجوانان را نشانه گرفته بود؛ از بی‌خوابی‌های طولانی برای اسکرول کردن بی‌هدف تا الگوبرداری از محتواهای آسیب‌زا.

من به عنوان کسی که روزانه با گجت‌های مختلف و اکوسیستم‌های نرم‌افزاری درگیر هستم، همیشه به این فکر می‌کنم که چقدر از «حسِ کاربری» ما واقعاً توسط خودمان انتخاب شده و چقدر آن را مهندسانِ پشتِ کدهایِ این پلتفرم‌ها به ما دیکته کرده‌اند. توافق متا در این پرونده، بدون افشای جزئیات مالی، تنها یک پیام دارد: شرکت‌ها از شفافیت در مورد نحوه عملکرد موتورهای پیشنهادی خود هراس دارند. این یعنی برای آن‌ها، پرداخت خسارت در پشت درهای بسته، بسیار کم‌هزینه‌تر از آن است که در دادگاه ثابت شود طراحی اپلیکیشن‌هایشان عمداً برای بیشترین زمان ماندگاری کاربر (Engagement) تنظیم شده است.

اسنپ‌چت؛ تنها بازمانده در میدان مینِ حقوقی

حالا که متا کنار کشیده، تمام نگاه‌ها به سمت اسنپ (Snap) و مدیرعاملش ایوان اشپیگل (Evan Spiegel) چرخیده است. اشپیگل در موقعیتی قرار گرفته که هیچ مدیرعامل دیگری تا به حال تجربه نکرده؛ حضور احتمالی در جایگاه شهود برای دفاع از عملکرد یک اپلیکیشن در برابر اتهام اعتیادآور بودن. اسنپ‌چت با جسارت خاصی ادعا می‌کند که «ساختار متفاوتی» دارد. آن‌ها می‌گویند اپلیکیشن‌شان با دوربین باز می‌شود، نه با یک فیدِ بی‌پایان که مدام محتواهای مقایسه‌ای و تحریک‌کننده را به خورد کاربر می‌دهد.

به عنوان یک تحلیلگر گجت، باید بگویم این ادعا از نظر فنی تا حدی قابل‌تأمل است. معماری اسنپ‌چت با اینستاگرام (Instagram) یا تیک‌تاک (TikTok) تفاوت ماهوی دارد. اما آیا این «تفاوت طراحی» کافی است تا آن‌ها را از مسئولیت‌های اخلاقی و اجتماعی تبرئه کند؟ یا این فقط یک بازی کلمات حقوقی برای فرار از همان سرنوشتی است که متا و یوتیوب (YouTube) در پرونده‌های مشابه به آن دچار شدند؟ دادگاه‌های آینده نشان خواهند داد که آیا «طراحی متفاوت» می‌تواند سپری در برابر اتهامات سلامت روان باشد یا خیر.

نبردی که با یک فیلتر سرعت آغاز شد

داستانِ تنش‌های حقوقی اسنپ و متا تنها به اعتیاد به اسکرول کردن ختم نمی‌شود. اسنپ‌چت پیش از این درگیر پرونده‌های سنگینی پیرامون «فیلتر سرعت» (Speed Filter) خود بود؛ قابلیتی که ادعا می‌شد نوجوانان را تشویق به رانندگی با سرعت‌های غیرمجاز برای ثبت رکورد در اپلیکیشن می‌کرد. این دقیقاً همان جایی است که مرز بین «نوآوری در تجربه کاربری» و «به خطر انداختن جان انسان‌ها» باریک می‌شود.

در دنیای گجت‌ها، ما همیشه به دنبال افزایش سرعت کار با دستگاه هستیم، اما وقتی این سرعت به قیمت از دست رفتن کنترل بر واقعیت تمام شود، دیگر نمی‌توان آن را پیشرفت نامید. این پرونده‌ها به ما یادآوری می‌کنند که پشت هر آیکون رنگارنگ و هر ویژگی جذابی که در گوشی‌هایمان می‌بینیم، یک تیم از روان‌شناسان و مهندسان نشسته‌اند که «زمانِ حضور ما در اپلیکیشن» را به عنوان تنها شاخص موفقیت می‌بینند. حالا که این شرکت‌ها یکی پس از دیگری در حال پرداخت غرامت هستند، شاید زمان آن رسیده که در طراحی سیستم‌عامل‌ها و اپلیکیشن‌ها، «سلامت دیجیتال» را به جای «اعتیاد دیجیتال» اولویت قرار دهند.

فراتر از اعداد؛ مسئولیتِ پلتفرم‌های همه‌گیر

وقتی به کوله‌پشتی‌ام نگاه می‌کنم که پر از گجت‌های هوشمند برای پایش سلامت و ورزش است، متوجه یک پارادوکس بزرگ می‌شوم. ما از یک سو میلیاردها تومان خرج می‌کنیم تا با ساعت‌های هوشمند، ضربان قلب و کیفیت خواب‌مان را پایش کنیم، و از سوی دیگر، همان شرکت‌هایی که این ابزارهای سلامت را می‌سازند یا پلتفرم‌هایی که روی آن‌ها نصب می‌کنیم، با الگوریتم‌هایشان شب‌زنده‌داری‌های اجباری و استرس‌های روانی را به ما تحمیل می‌کنند.

متا با پرداخت این مبالغ و فرار از محاکمه، شاید برای مدتی از تیتر اخبار دور شود، اما این زخمِ عمیق بر پیکره سلامت روانِ نسل Z و آلفا باقی می‌ماند. به عنوان کسی که در این حوزه می‌نویسم، معتقدم دادگاه‌های این‌چنینی باید نه به دنبال جریمه‌های نقدی، بلکه به دنبال تغییر در «کدهای اخلاقی» این پلتفرم‌ها باشند. تا زمانی که مدل درآمدی بر پایه تبلیغات و ماندگاری کاربر باشد، هیچ‌کدام از این شرکت‌ها به فکر سلامت کاربر نخواهند بود، مگر آنکه قانون‌گذار، هزینه‌ی این بی‌توجهی را به قدری بالا ببرد که طراحیِ «ایمن»، منطقی‌تر از طراحیِ «اعتیادآور» به نظر برسد.