مرزکشی در اسکار؛ واکنش قاطع رسول‌اف و شهربانو سادات در توکیو

صدای مقاومت در برابر حصارهای نمادین آکادمی

صحنه سی‌وهفتمین دوره جشنواره بین‌المللی فیلم توکیو (Tokyo International Film Festival) بستری شد تا یکی از حیاتی‌ترین مباحثات زیبایی‌شناختی و سیاسی سینمای معاصر شکل بگیرد. محمد رسول‌اف (Mohammad Rasoulof)، فیلم‌سازی که امضای مؤلف و مولفینگی‌اش همواره با پرده‌دری از روابط قدرت و انسداد فردی پیوند خورده، در کنار شهربانو سادات (Shahrbanoo Sadat)، کارگردان جسور افغانستانی، در برابر زمزمه‌هایی ایستادند که می‌خواهد سینماگران در تبعید را ذیل شاخه‌ای جداگانه در جوایز اسکار (Oscars) طبقه‌بندی کند.

این ایده که در ظاهر رویکردی حمایتی دارد، در باطن حامل نوعی گتو‌سازی زیبایی‌شناختی است. رسول‌اف که با خروج دراماتیک خود از ایران و حضور خیره‌کننده‌اش در جشنواره کن (Cannes Film Festival) با فیلم «دانه انجیر معابد» (The Seed of the Sacred Fig) نشان داد اصالت نگاه فیلم‌ساز فراتر از چارچوب‌های جغرافیایی نفس می‌کشد، در توکیو هشداری تند داد: جداسازی هنرمندان تبعیدی، نوعی طرد ثانویه و تنزل دادن ساحت هنری به یک پرونده سیاسی یا بیانیه حقوق‌بشری است.

شهربانو سادات نیز با تکیه بر تجارب زیسته خود پس از سقوط کابل، همین موضع صریح را پیش کشید. او یادآور شد آنچه به تصویر جان می‌بخشد و مخاطب را در هر گوشه از کره ارض تکان می‌دهد، نه گذرنامه کارگردان، بلکه استعاره‌های بصری و زیباشناسی فرم و حقیقت دراماتیکی است که روی پرده جان می‌گیرد. تبدیل کردن تبعید به یک برچسب فرمایشی در جوایز اسکار، ضربه‌ای مهلک به استقلال هنری سینماگرانی است که سال‌ها علیه سرکوب فردیت خود جنگیده‌اند.

توکیو و ابتکار عمل کیت بلانشت؛ بازتعریف مفهوم زیست پناهجویی

این مجادله فکری درست زمانی در پایتخت ژاپن بالا گرفت که صندوق سینمایی آوارگی و جابه‌جایی اجباری با هدایت کیت بلانشت (Cate Blanchett)، سفیر حسن نیت کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل (UNHCR)، برنامه‌های خود را در جشنواره توکیو به نمایش گذاشت. این هم‌پوشانی نشان از تلاقی دو رویکرد متفاوت در مواجهه با تراژدی دارد: رویکرد نهادهای بین‌المللی برای جذب منابع مالی در برابر اصرار مؤلفان بر حفظ کرامت فرمی اثر.

صندوق کیت بلانشت می‌کوشد صداهای حذف‌شده را به جریان اصلی تولید بازگرداند و امکان خلق اثر را برای هنرمندانی فراهم کند که به دلیل جنگ، سانسور و تهدید جانی، ریشه‌های جغرافیایی خود را جا گذاشته‌اند. با این حال، همان‌طور که در بیانات رسول‌اف متبلور بود، خط باریکی میان همبستگی مادی و دسته‌بندی تبعیض‌آمیز جوایز وجود دارد. حمایت تولیدی یک ضرورت حیاتی است، اما هنگامی که کار به داوری زیباشناختی می‌رسد، اثر هنری باید در میدانی هم‌تراز با برترین‌های جهان قضاوت شود، نه در حیاط‌خلوت ترحم‌آمیز یک بخش فرعی.

بلانشت در سال‌های اخیر هوشمندانه تلاش کرده وزن هنری خود را سپر روایت‌های حاشیه‌ای کند، اما واکنش سرسختانه فیلم‌سازان خاورمیانه در توکیو نشان داد مؤلفان اصیل تمایلی ندارند زخم‌های زیسته‌شان به کاتالوگ‌های تبلیغاتی بدل شود. آن‌ها می‌خواهند با میزانسن، تدوین و جهان‌بینی‌شان ستایش شوند، نه با مشقت‌های عبور مخفیانه از مرزها.

دام‌چاله گتو‌سازی فرهنگی؛ رهایی از قیمومیت هالیوود

پیشنهاد خلق یک شاخه مجزا در آکادمی علوم و هنرهای سینما (AMPAS) برای تبعیدی‌ها، در بنیاد خود نشأت‌گرفته از عذاب وجدان لیبرال هالیوود است؛ سازوکاری که مایل است تراژدی‌های خاورمیانه و کشورهای درگیر بحران را در قالبی تروتمیز، قابل هضم و دارای کارکرد تسلی‌بخش به مصرف مخاطب غربی برساند. این دسته‌بندی‌ها به جای مواجهه صادقانه با چرایی تبعید، سینماگر را درون یک کهن‌الگوی مظلومیت ابدی حبس می‌کند.

سینمای مستقل و رادیکال نیازی به ترحم هیئت‌داوران ندارد. میزانسن مینی‌مالیستی و قاب‌بندی‌های نقاشانه در آثاری که از دل این زیست پرمخاطره برمی‌آیند، قدرتی ویرانگر دارند که تماشاگر را نه به اشک‌ریختن برای فیلم‌ساز، بلکه به کشف حقیقت درونی انسان دعوت می‌کنند. وقتی داوری چنین آثاری را از رقابت فیلم‌های بلند بین‌المللی یا بخش اصلی اسکار جدا کنیم، به زبان سینمایی اثر خیانت کرده‌ایم.

سادات در این میزگرد به درستی خاطرنشان کرد که پذیرش این انزواطلبی ساختگی، مرزهای نامرئی سانسور را در فستیوال‌های غربی بازتولید می‌کند. تفکیک اثر بر اساس وضعیت اقامتی مؤلف، پیام‌آور این گزاره هولناک است که سینماگر تبعیدی قرار نیست به استانداردهای ناب فرم برسد، بلکه او تنها مجاز است مستندی اعترافی از آوارگی خود بسازد. این همان تله‌ای است که مؤلفان باید قاطعانه علیه آن عصیان کنند.

فراتر از مرزها؛ اصالت فرم در کانون طوفان

سینمای مؤلف همواره سنگر کسانی بوده که فراتر از میهن جغرافیایی، وطنی به نام دوربین و تصویر بنا کرده‌اند. نگاه رسول‌اف به سینما گواهی بر همین پایداری فرمیک است. در فضایی که فستیوال‌های پرزرق‌وبرق اغلب درگیر ژست‌های نمایشی می‌شوند، اصرار بر زیرمتن روان‌شناختی، سکوت‌های سنگین میان دیالوگ‌ها و مقاومت کاراکترها در برابر فروپاشی روانی، ارزش‌هایی جهان‌شمول خلق می‌کند که نیازی به کاتگوری‌های دلسوزانه ندارند.

آثار سینماگران تبعیدی هنگامی که پرده را تسخیر می‌کنند، طنین احساسی پایان‌بندی خود را با اتکا به زبان بی‌پروای تصویر بر ذهن مخاطب حک می‌کنند. تلاش برای محصور کردن این جوشش خلاقانه در یک دسته‌بندی تزئینی، سلاخی روح هنر است. خروجی این ایستادگی در توکیو، حامل پیامی بنیادین به لس‌آنجلس و متولیان آکادمی است: سینما نیازی به مرزهای تازه ندارد، برابری واقعی بر روی پرده نقره‌ای رقم می‌خورد.