چیترهای واقعیت: «تو می‌تونی همه‌چیزو ببینی» و پینگِ دروغی که خوراک مغزت می‌شه!

سلام به همه رفقای گِیمر و پینگ‌بازهای NextIT.ir! نیما ارجمندم، دوباره با یه تحلیل آدرنالینی و این بار نه از گان‌پلی یه شوتر آنلاین، بلکه از یه بازی ذهنی که مرزهای واقعیت رو جوری دستکاری کرده که مغز آدم سوت می‌کشه! فیلم «تو می‌تونی همه‌چیزو ببینی» (You Can See Everything) اومده و کل کامیونیتی رو قاطی کرده که اصلاً «حقیقت» چیه و چند مرده حلاجه. این فقط یه فیلم نیست، یه سِت‌آپ گیمینگ تمام‌عیاره که پینگِ واقعیت رو جوری بالا پایین می‌کنه که عمراً بتونی تشخیص بدی کی داره چیتر بازی می‌کنه!

این فیلم، که الان حسابی تو باکس آفیس داره رکورد می‌شکنه، یه سوسیال اکسپریمنت خفنه درباره اینکه اصلاً ما آدم‌ها چقدر به حقیقت اهمیت می‌دیم یا اصلاً می‌تونیم «واقعیت» رو خارج از منافع خودمون تشخیص بدیم. وای، وای! این جمله خودش یه بازی RPG عمیق می‌طلبه! انگار حقیقت تو دنیای این فیلم یه طیفِ خاکستریه و هر کی داره سعی می‌کنه حقیقت رو به نفع خودش ریگ‌بندی کنه. دقیقاً مثل وقتی که یه استریمر سعی می‌کنه یه بازی باگ‌دار رو «فیچر» جلوه بده و بگه «این گلیچ نیست، این یه مکانیک جدیده!».

میدان نبرد حقیقت: وقتی مستند هم به یک بتل رویال ذهنی تبدیل می‌شه!

«تو می‌تونی همه‌چیزو ببینی» یه مستندِ که قراره داستان الیزابت هولمز (Elizabeth Holmes) و شرکت جنجالی‌اش ترانوس (Theranos) رو روایت کنه. برای اونایی که نمی‌دونن، ترانوس یه شرکت تست خون بود که ادعا می‌کرد با یه قطره خون می‌تونه همه بیماری‌ها رو تشخیص بده، اما در واقعیت یه کلاهبرداری بزرگ از آب دراومد و ماشین‌های تست خونشون اصلاً کار نمی‌کرد. دادگاه و افشاگرها (whistleblowers) حکم دادن که هولمز یه دروغگوی تمام‌عیاره، اما فیلم میاد و یه ساید کوئست جدید باز می‌کنه: آیا هولمز خودش می‌دونه که داره دروغ می‌گه، یا اصلاً فرق بین واقعیت و چیزی که آرزو می‌کنه واقعیت باشه رو نمی‌فهمه؟ این دیگه یه لول جدید از «فریب»ه که حتی تو بازی‌های آنلاین هم کمتر می‌بینیم! مثل یه باگ که کل سیستم رو میاره پایین و نمی‌دونی اصلاً کی این باگ رو کاشته.

این سوال واقعاً ذهنم رو درگیر کرد. مگه میشه آدم دروغ بگه و خودش ندونه؟ این مثل اینه که یه گیمر تو یه تورنمنت ای‌اسپورت (eSports) باشه و بگه «من از هدشات‌هایی که می‌زنم خبر ندارم، دستم خودش می‌ره!» خنده‌داره، نه؟ فیلم سعی می‌کنه هولمز رو جوری نشون بده که انگار یه جور اختلال عصبی (neurodivergent) داره و این مسئله کل داستانش رو ری‌فریم می‌کنه. یعنی انگار اون یه کاراکترِیه که به خاطر باگ‌های ذاتی‌اش، سیستم‌های ارتباطی رو درست پردازش نمی‌کنه. همزمان هم پارتنرش، بیلی ایوانز (Billy Evans)، کاملاً کنترل‌گر و حتی آزاردهنده به تصویر کشیده میشه، جوری که هولمز گاهی اوقات قربانی و حتی سمپاتیک‌ترین کاراکترِ فیلمه. انگار فیلم یه «باف» (buff) و «نرف» (nerf) همزمان روی شخصیت‌ها اعمال می‌کنه که تو همه‌چیز شک کنی.

گلیچ‌های مغز: آیا الیزابت هولمز از باگ‌های زبان برای هک واقعیت استفاده می‌کرد؟

یکی از لحظات واقعاً شوکه‌کننده فیلم اینجاست که کارگردان نیتن فیلدر (Nathan Fielder) یه کمدی قدیمی به اسم «کی تو بیس اوله؟» (Who’s on First?) رو برای هولمز و ایوانز پخش می‌کنه. هولمز می‌خنده، اما اصرار داره که نفهمیده اسم بازیکن بیس اول «کی» (Who) بوده! اینجاست که مغز آدم ارور می‌ده. کل جوک روی همین نقطه استواره، و اون نفهمیده؟ فیلدر بیشتر فشار می‌آره و هولمز از گیجی خودش ناراحت می‌شه و ایوانز مثل یه بچه کوچیک می‌فرستدش به تختخواب. فیلم بارها و بارها نشون می‌ده که توانایی تشخیص و درک هولمز از زبان مثل ما نیست. ایوانز هم می‌گه مغزش کلاً یه جور دیگه کار می‌کنه. انگار هولمز یه پینگ خیلی بد رو زبان داره و نمی‌تونه لودینگ‌های معنایی رو درست پردازش کنه.

این آزمایش فیلدر از یه جایی شروع شد که هولمز تو یه کلیپ گفته بود دستگاه ترانوس «می‌تونه» (can) تست‌ها رو انجام بده، اما نگفته بود که «هنوز نمی‌تونه»! بعد هولمز و ایوانز دستگاه رو از انبار میارن بیرون تا نشون بدن منظورش چی بوده: خود دستگاه قابلیت کار کردن رو داشته، اما تکنولوژی تست‌ها هنوز به اون سطح نرسیده بود. این یعنی چیزی که به نظر یه دروغ آشکار میومده، شاید فقط یه عدم درک از ظرافت‌های زبانی (linguistic nuance) بوده. وای! این دیگه یه «گلیچ» (glitch) واقعی تو سیستم ارتباطی انسانه! یعنی ممکنه این زن کارهای وحشتناکی کرده باشه، اما در عین حال شرایط عصبی‌اش جوری باشه که مجازاتش با واقعیت منطبق نباشه؟ این سوال واقعاً مثل یه باس فایت سخته که باید تو ذهنت باهاش بجنگی.

وایت‌لیست حقیقت: سرورهای IGN چطور پینگِ «واقعی» رو به چالش می‌کشن؟

اما وای به حال اونایی که فکر می‌کنن این فیلم قراره یه «پچ» (patch) برای داستان هولمز باشه! افشاگر ترانوس، تایلر شولتز (Tyler Shultz)، میاد و کلاً همه این فرضیه‌ها رو می‌کوبه تو دیوار. اون تو مصاحبه با سی‌بی‌اس (CBS) می‌گه وقتی صحنه دستگاه ترانوس رو دیده، نزدیک بوده از جاش بپره! چون اون ماشینی که تو فیلم نشون داده شده، اون ماشینی نبوده که روی بیماران تست می‌کردن، بلکه یه نسخه آینده‌نگرانه بوده که هیچ‌وقت تکمیل نشده! این یعنی فیلم داره دوباره داستان ترانوس رو جوری «ری‌لیتگیت» (re-litigate) می‌کنه که فقط تو ذهن مخاطب شک و تردید بکاره. شولتز می‌گه این یه مستند نیست، یه فیلم خوش‌ساخت و یه داستان هوشمندانه‌ست که مثل یه آینه کج و معوج (funhouse mirror) حقیقت رو نشون می‌ده. این دیگه یه «چیتر»ی تمام‌عیاره که داره با لور (lore) بازی می‌کنه و تاریخ رو به نفع خودش بازنویسی می‌کنه. مثل وقتی که یه بازی رو با وعده‌های بزرگ عرضه می‌کنن، اما وقتی می‌ری توش می‌بینی هیچی از اون تریلر خفن نیست!

اینجا سوال اصلی پیش میاد: کی داره کی رو دستکاری می‌کنه؟ خود فیلم هم با همین سوال شروع می‌شه. هولمز و ایوانز یه «مستند» رو پیشنهاد دادن تا داستان خودشون رو بگن، و کارگردان‌ها هم از همین برچسب بدون نظارت (unregulated label) استفاده کردن تا داستان خودشون رو روایت کنن. هیچ‌کس مجبور نبوده یه معیار قانونی استاندارد رو برای ضبط «حقیقت» رعایت کنه. تو حوزه مستند و سرگرمی، دادگاه‌ها معمولاً روی «بیننده معقول» (reasonable viewer) حساب می‌کنن که تشخیص می‌ده چی دراماتیزه شده و چی واقعیته. اما تحقیقات نشون می‌ده که بیننده‌های واقعی این تمایز رو قائل نیستن. یه مطالعه از دانشگاه واشنگتن (Washington University) نشون داده وقتی یه فیلم با یه متن دقیق در تضاد بوده، دانشجوها تا نصف مواقع اطلاعات غلط فیلم رو به یاد آوردن! این دیگه فاجعه‌ست، مثل اینکه یه پچ می‌آد و بازی رو از قبل هم بدتر می‌کنه!

ری‌تریسینگِ شک: کارگردان‌هایی که می‌دونن چطور با نور و سایه حقیقت بازی کنن!

با این اوصاف، اگه هدف دقت و صحت اطلاعاته، انتخاب نیتن فیلدر و لنس اوپنهایم (Lance Oppenheim) برای این پروژه واقعاً جای تعجبه. اینا که کِن برنز (Ken Burns) یا اِرول موریس (Errol Morris) نیستن! اینا شومن‌هایی هستن که سال‌هاست کارشون مرز بین پرفورمنس و واقعیت رو محو کرده. اوپنهایم همین تازگی یه فیلم به اسم «پرایم‌تایم» (Primetime) ساخته بود درباره اینکه چطور مجری «گرفتن یک شکارچی» (To Catch a Predator)، کریس هنسن (Chris Hansen)، از سوژه‌ها برای ساختن یه داستان عالی سوءاستفاده می‌کرده. جالبه که هنسن هم اون فیلم رو «کاملاً ساختگی» می‌دونه و میگه از اسم و تصویرش برای منافع تجاری سوءاستفاده شده! حالا اوپنهایم اومده و با یه دروغگوی شناخته‌شده یه فیلم ساخته که ممکنه با خودِ مفهوم حقیقت بازی کنه. این دیگه یه «متا-گیم» (meta-game) تمام‌عیاره که کارگردان‌ها خودشون هم جزئی از داستان میشن! دقیقاً مثل بازی‌های آنریل انجین 5 (Unreal Engine 5) که با ری‌تریسینگ (Ray Tracing) و DLSS چنان نور و سایه‌ای می‌سازن که عمق واقعیت رو دستکاری می‌کنه و تو دیگه نمی‌تونی تشخیص بدی چی رِندره و چی واقعیته!

فیلدر هم همیشه با سوالاتی درباره اخلاقیات و نحوه نمایش شرکت‌کننده‌ها تو کارهای قبلیش مثل «نیتن برای تو» (Nathan for You) و «تمرین» (The Rehearsal) روبرو بوده. البته که اینا تو کارشون فوق‌العاده‌ان و نمی‌شه گفت غیراخلاقی هستن. اما یه نگاه به فیلم اینه که اونا عمداً دارن این کار رو می‌کنن. دارن به ما نشون می‌دن که چقدر راحت می‌شه با واقعیت بازی کرد و چطور هر کسی می‌تونه روایت خودش رو به خورد مخاطب بده. این دقیقاً همون چیزیه که تو دنیای گیمینگ هم باهاش درگیریم؛ بازی‌هایی که باگ‌فری (bug-free) معرفی میشن اما موقع عرضه پر از دراپ فریم و استاترن، یا اونایی که با وعده گان‌پلی نرم و ارضا‌کننده میان اما مکانیک‌های نبردشون فاجعه‌ست. این فیلم یه هشدار جدیه که باید پینگِ مغزت رو همیشه چک کنی و به هر چیزی که می‌بینی اعتماد نکنی!

آپدیت فریبنده: چرا ما گیمرها هم به راحتی تو دام میفتیم؟

این فیلم فقط درباره الیزابت هولمز و ترانوس نیست، یه درس بزرگه برای همه ما. ما گیمرها که همیشه در حال آنالیز و بنچمارک گرفتن هستیم، باید یاد بگیریم چطور «فریم‌ریتِ حقیقت» رو تو زندگی واقعی هم تشخیص بدیم. وقتی یه بازی با یه عالم هایپ و تبلیغات فضایی میاد، چقدر راحت گول می‌خوریم و پیش‌خریدش می‌کنیم؟ بعد می‌بینیم لودینگ‌های طولانی داره، سرورهاش برای ما گیمرهای ایرانی پایداری نداره و پر از پرداخت درون‌برنامه‌ای سمی (toxic microtransactions) هست که فقط می‌خواد جیبمون رو خالی کنه. این فیلم هم دقیقاً همین کار رو می‌کنه، اما با «واقعیت»!

این تجربه نشون می‌ده که حتی تو بهترین شرایط هم، ما آدم‌ها تو تشخیص فکت از فیکشن خیلی خوب نیستیم. این یه مشکل بنیادی تو هیت‌باکسِ (hitbox) ذهن ماست. باید همیشه با یه دوز بالای شک و تردید به محتوایی که می‌بینیم نگاه کنیم، چه یه بازی جدید باشه، چه یه مستند پر ادعا. این فیلم داره بهمون یادآوری می‌کنه که حتی وقتی فکر می‌کنیم «تو می‌تونی همه‌چیزو ببینی»، شاید داریم فقط چیزی رو می‌بینیم که یه چیتر حرفه‌ای خواسته ما ببینیم. پس حواستون باشه، رفقا! همیشه پینگِ ذهنتون رو چک کنید و نذارید کسی با حقیقت براتون «اکسپلویت» (exploit) بزنه! این یه مسابقه آنلاینه که باید برای حفظ واقعیت خودمون بجنگیم. گود لاک، هَو فَن!