کلئوپاترایِ ناکام اسکورسیزی؛ قربانیِ یک نشتِ دیجیتال و طنزِ ناخواسته

ضیافتِ تصاویرِ ناتمام در تالارِ آینه‌های دیجیتال

سینمای مؤلف همواره در تقابل با ماشینِ پول‌سازِ استودیوها، مسیری پرفراز و نشیب را طی کرده است. مارتین اسکورسیزی (Martin Scorsese)، معمارِ قاب‌های تیره و پرسه‌های روان‌شناختی در دلِ کلان‌شهرها، همیشه نگاهی خیره به اسطوره‌ها داشته است. وقتی خبرِ پروژه‌ی «کلئوپاترا» (Cleopatra) با حضور آنجلینا جولی (Angelina Jolie) در فضای رسانه‌ای پیچید، بسیاری از سینه‌فیل‌ها انتظارِ مواجهه با یک پرتره‌ی متفاوت از ملکه مصر را داشتند؛ روایتی که قرار نبود در دامِ شکوهِ کاذبِ هالیوودی گرفتار شود. اما این تصویرِ ذهنی، پیش از آنکه بر پرده‌ی نقره‌ای نقش بندد، در هزارتویِ یک نشتِ اطلاعاتی بی‌رحمانه دفن شد.

شکستِ این پروژه نه یک ناکامیِ هنری، بلکه یک فاجعه‌ی لجستیکی ناشی از هکِ بدنامِ سونی (Sony Hack) بود. در جهانِ موازیِ سینمایِ محقق‌نشده، این فیلم می‌توانست امضایِ مؤلفِ اسکورسیزی را بر پیکره‌ی یک حماسه‌ی تاریخی بزند. استاد معتقد بود که این اثر «بسیار وحشی» (Really Wild) خواهد بود؛ تعبیری که از زبانِ فیلم‌سازی که «راننده تاکسی» (Taxi Driver) و «سکوت» (Silence) را در کارنامه دارد، نویدبخشِ نوعی ساختارشکنیِ فرمی و روایی بود. اما افسوس که در سینمای مدرن، گاهی یک ایمیلِ افشا شده، قدرتمندتر از اراده‌ی یک فیلم‌سازِ بزرگ عمل می‌کند.

تلاقیِ نامقدسِ کمدی و تراژدی در راهروهای سونی

آنچه بیش از هر چیز در روایتِ اسکورسیزی از این واقعه آزاردهنده است، نقشِ ناخواسته‌ی ست روگن (Seth Rogen) و حواشیِ فیلمِ «مصاحبه» (The Interview) در فروپاشیِ این بنایِ هنری است. در حالی که اسکورسیزی در حالِ نهایی کردنِ استعاره‌های بصری خود برای به تصویر کشیدنِ سقوطِ یک امپراتوری بود، سونی درگیرِ یک بحرانِ وجودیِ تمام‌عیار شد. ورودِ طنزِ هنجارشکنانه‌ی روگن به معادلاتِ استودیو، فضایِ جدی و استراتژیکِ تصمیم‌گیری برای پروژه‌های عظیم را به حاشیه برد.

این یک تضادِ تلخ است؛ فیلمی که قرار بود با نگاهِ تراژیکِ اسکورسیزی، لایه‌های زیرینِ قدرت و سیاست را در مصر باستان کالبدشکافی کند، تحتِ‌الشعاعِ یک کمدیِ جنجالی قرار گرفت. ایمیل‌های افشا شده، پرده از نگاه‌های سرد و محاسباتیِ مدیرانِ استودیو برداشت که دیگر مجالی برای هنرِ «وحشی» اسکورسیزی باقی نمی‌گذاشت. در این میان، بازیگرِ توانمندی چون جولی که می‌توانست با سکوت‌های سنگینِ خود، کلئوپاترایی متفاوت را بازآفرینی کند، قربانیِ سیاست‌هایِ داخلیِ یک شرکتِ در حالِ فروپاشی شد.

مرگِ مؤلف در عصرِ شفافیتِ اجباری

هکِ سونی تنها یک نشتِ داده نبود؛ این رخداد، سدی بود در برابرِ خلاقیتِ افسارگسیخته. اسکورسیزی در آثارِ خود به دنبالِ حقیقتِ انسانی در پسِ قاب‌های نقاشانه است. برای او، «کلئوپاترا» فرصتی بود تا با استفاده از میزانسن‌های مینی‌مالیستی و تمرکز بر زبانِ بدنِ جولی، از کلیشه‌های تکراریِ سینمایِ تاریخی فاصله بگیرد. اما وقتی حریمِ خصوصیِ تولیدِ یک فیلم شکسته می‌شود، جادویِ سینما نیز رنگ می‌بازد. این هک، تقدسِ فرآیندِ خلقِ اثر را از بین برد و اجازه داد نگاه‌هایِ غیرِسینمایی، بر کیفیتِ هنریِ پروژه سایه بیفکنند.

این اتفاق به ما یادآوری می‌کند که سینمایِ مؤلف، نیازمندِ بستری از امنیت و خلوت است. وقتی نگاه‌هایِ ناظرِ بیرونی، حتی پیش از فیلم‌برداری، بر رویِ فیلم‌نامه و تصمیماتِ بازیگران قفل می‌شود، آن «امضایِ مولفینگی» که اسکورسیزی به دنبالش است، به شدت آسیب می‌بیند. کلئوپاترایِ ناکام، نمادی از این است که چگونه ابزارهایِ تکنولوژیک، در دستانِ نااهلان یا در میانهٔ آشوب‌هایِ سایبری، می‌توانند رویاهایِ بزرگِ هنری را به خاکستر تبدیل کنند.

طنینِ سکوت در راهروهایِ استودیو

امروز، وقتی به آن پروژه‌یِ نیمه‌تمام می‌اندیشیم، چیزی جز حسرتِ تماشایِ یک قاب‌بندیِ اکسپرسیونیستی از جولی در میانِ شن‌هایِ روانِ مصر باقی نمانده است. اسکورسیزیِ بزرگ، بارها نشان داده که در روایتِ شکست، استاد است؛ اما این‌بار، شکستِ واقعی در بیرون از دنیایِ فیلم رخ داد. این واقعه، نه تنها یک پروژه‌ی سینمایی، بلکه بخشی از تاریخِ سینمایِ مستقلِ جهان را به مسلخ برد.

ما در دنیایی زندگی می‌کنیم که شاید ظرفیتِ تحملِ «وحشی‌گریِ» هنریِ اسکورسیزی را در آثارِ تاریخی ندارد. «کلئوپاترا» به عنوانِ یک شبحِ سینمایی باقی خواهد ماند؛ اثری که هرگز دیده نشد، اما سایه‌یِ سنگینِ نبودنش، بر سرِ پروژه‌هایِ محافظه‌کارانه‌یِ بعدیِ هالیوود سنگینی می‌کند. برایِ من، به عنوانِ منتقد، این نه یک داستانِ معمولی از لغوِ یک فیلم، بلکه تراژدیِ از دست رفتنِ یک «زیرمتنِ روان‌شناختی» بود که می‌توانست سینمایِ تاریخی را برایِ دهه‌ها تغییر دهد.