تئودورا آنا میهای؛ واکاوی فاجعه در آینه سینمای مستندگونه و عریان

عبور از خطوط قرمز تاریخ در قاب‌های سرد

تئودورا آنا میهای (Teodora Ana Mihai)، فیلمساز رومانی-بلژیکی، با اثر جدید خود «هیزل ۸۵» (Heysel 85)، دست به اقدامی متهورانه زده است؛ بازنگری در یکی از سیاه‌ترین صفحات تاریخ فوتبال اروپا که در ورزشگاه هیزل بلژیک رقم خورد. در دنیایی که سینمای بدنه اصلی (Mainstream) همواره در پی تبدیل تراژدی‌ها به پروژه‌های پرزرق‌وبرق و خالی از روح است، میهای رویکردی کاملاً متفاوت را پیش گرفته است. او نه به دنبال بازسازی اکشن‌محورِ میدان نبرد، بلکه در پی استخراج زیرمتن روان‌شناختی از دلِ خاکسترِ آن فاجعه است.

در نخستین تماشای فیلم، آنچه بیش از هر چیز خودنمایی می‌کند، امضای مؤلف و مولفینگی میهای در استفاده از نورپردازی طبیعی است. او به جای استفاده از نورهای استودیویی و اغراق‌آمیز، فضایی خاکستری و سرد را خلق کرده که گویی از درونِ خاطراتِ غبارآلودِ شاهدان عینی بیرون کشیده شده است. این قاب‌بندی‌های نقاشانه، در کنار دکوپاژی که از نمایش مستقیم خشونت پرهیز می‌کند، به مخاطب اجازه می‌دهد تا درد را نه در سطح، بلکه در عمقِ جانِ شخصیت‌ها حس کند.

سکوت‌های سنگین؛ زبانِ ناگفته‌هایِ جمعی

یکی از ویژگی‌های بارز در فیلم‌نامه مشترک میهای و لوده (Lode)، استفاده هوشمندانه از سکوت‌های سنگین میان دیالوگ‌هاست. در لحظاتی که شخصیت‌ها باید فریاد بزنند یا از عمق فاجعه سخن بگویند، میهای دوربین را بر چهره‌های لرزان و زبان بدنِ بازیگران متمرکز می‌کند. این همان نقطه‌ای است که سینمای مؤلف به جای روایتِ مستقیم، به «تجربه» بدل می‌شود. در میانِ هیاهوی سینمای مدرن که همه‌چیز را با دیالوگ‌های توضیحی پر می‌کند، رویکرد مینی‌مالیستی این فیلمساز، نوعی دهن‌کجیِ هنرمندانه به کلیشه‌های رایج است.

بازیگران در این اثر، بیش از آنکه نقش‌آفرینی کنند، در حالِ زیستن در اتمسفرِ خفقان‌آورِ سال ۱۹۸۵ هستند. کارگردانی میهای در هدایت بازیگران، به گونه‌ای است که گویی هر حرکتِ کوچک، هر نگاهِ خیره به دوربین و هر لرزشِ دست، استعاره‌ای بصری از فروپاشیِ اخلاقی و انسانیِ آن روزگار است. اینجاست که فرم بر محتوا پیشی می‌گیرد و ما با اثری روبه‌رو می‌شویم که نه برای سرگرمی، بلکه برای تأمل طراحی شده است.

توکیو؛ پلی میان شرق و غرب برای سینمای مستقل

نمایشِ این فیلم در جشنواره فیلم توکیو (Tokyo International Film Festival)، نشان از استراتژی هوشمندانه برای دیده شدن در بازارهای جهانی دارد. میهای که پیش‌تر با درخشش در برلین (Berlin International Film Festival) توانسته بود توجه منتقدانِ سخت‌گیر را جلب کند، حالا در قلبِ آسیا، در پیِ یافتنِ مخاطبانی است که زبانِ تصویر و حس را فراتر از مرزهای جغرافیایی درک می‌کنند. این حضور، گواهی بر این است که سینمای اروپا همچنان در پیِ یافتنِ زبانِ مشترک با فرهنگ‌های دوردست است.

در جلسات پرسش و پاسخ جشنواره توکیو، آنچه مشهود بود، تفاوتِ نگاهِ میهای با سایر فیلمسازانِ هم‌نسلش است. او نه به دنبالِ جنجال‌های بیهوده رسانه‌ای، بلکه در پیِ ایجادِ یک طنین احساسیِ عمیق در پایان‌بندیِ کار است. پایان‌بندیِ «هیزل ۸۵» نه با انفجار و هیجان، بلکه با نوعی تعلیقِ اندوهناک همراه است که تا مدت‌ها پس از پایانِ تیتراژ، در ذهنِ تماشاگر باقی می‌ماند. این قدرتِ یک مؤلف است؛ اینکه بتواند مخاطب را وادار کند تا خودِ واقعی‌اش را در لایه‌های زیرینِ فیلم جستجو کند.

چشم‌اندازِ آینده؛ در جستجویِ حقیقتِ عریان

در حالی که صحبت‌ها درباره پروژه‌های بعدیِ تئودورا آنا میهای داغ است، باید به این نکته توجه داشت که او مسیرِ «سینمایِ جسورانه» را انتخاب کرده است. در دنیایی که تولیدات با بودجه‌های کلان و جلوه‌های ویژه کامپیوتری (CGI) در حال بلعیدنِ سهمِ سینمای هنری هستند، ایستادگیِ میهای بر سرِ اصولِ زیباشناسیِ فرم، ستودنی است. او به خوبی می‌داند که برای تأثیرگذاری بر مخاطبِ فهیم، نیازی به ابزارهای پرهزینه نیست، بلکه نیاز به یک نگاهِ انسانیِ خالص و بدونِ واسطه است.

آینده‌ی کاریِ او بدون شک در مسیرِ کاوش در درام‌های روان‌شناختیِ پیچیده خواهد بود. میهای ثابت کرده است که می‌تواند با تکیه بر تاریخ، اسطوره‌شناسیِ شخصیِ خود را بسازد. او نه یک مستندسازِ صرف است و نه یک درام‌نویسِ کلاسیک؛ او پیونددهنده‌یِ این دو دنیا در بستری از واقع‌گراییِ تلخ و شاعرانه است. ما در «نکست‌آی‌تی» (NextIT.ir) بی‌صبرانه منتظریم ببینیم او در اثرِ بعدی‌اش، چگونه لایه‌های جدیدی از روانِ انسان را در قاب‌های نقاشانه‌اش به تصویر می‌کشد.