یورش جوهر و چوب‌تراشی به فستیوال توکیو؛ رقص «اتلس جادویی» سان سون در بخش مسابقه

شکسته شدن طلسم تاریخی توکیو؛ انیمیشن در مقام هنر والای سینمایی

تصمیم هیئت انتخاب «جشنواره بین‌المللی فیلم توکیو» (Tokyo International Film Festival - TIFF) برای پذیرش فیلم «اتلس جادویی» (Magic Atlas) به کارگردانی «سان سون» (Sun Xun) در بخش مسابقه اصلی، صرفاً یک خبر ساده یا رویدادی تقویمی نیست؛ این یک زلزلهٔ زیباشناختی در ساختار فستیوال‌های درجه‌یک آسیایی است. سال‌هاست که انیمیشن بلند در حاشیهٔ جشنواره‌های الف جهانی به عنوان سرگرمی جنبی، بخش کودک و نوجوان یا در بهترین حالت نمایش‌های ویژه طبقه‌بندی می‌شود. اما حضور شاهکار دست‌ساز سان سون در خط مقدم رقابت برای کسب جایزه بزرگ توکیو، مرزهای خودساخته و جزم‌اندیشانه میان سینمای زنده (Live-Action) و جهان پویانمایی را به تمامی فرو می‌ریزد.

سان سون، که پیش از این به عنوان یکی از پیشتازان هنر معاصر و ویدیوآرت در جهان شناخته می‌شد، در این اثر ثابت می‌کند که فرم انیمیشن وقتی از دست‌مایه‌های تجاری و فرمول‌های دست‌پخت استودیوهای بزرگ فاصله‌ می‌گیرد، قادر است ابعادی از ژرفای روانی و فلسفی را احضار کند که حتی واقع‌گرایی دوربین سینمایی نیز گاه از دستیابی به آن عاجز است. این انتخاب، پاداشی است به جسارت سینمایی بی‌پروا و طنین احساسی پایان‌بندی آثاری که جرات می‌کنند فرم را بر تجارت ارجح بدانند.

رقص جوهر و چوب‌تراشی؛ وقتی زیباشناسی فرم جایگزین پیکسل‌های بی‌روح می‌شود

در روزگاری که سینمای تجاری غرب و سیستم‌های سرگرمی‌سازی هالیوودی در گرداب جلوه‌های ویژه کامپیوترپایه (CGI) و تصاویر یکدست، صاف و فاقد روح غرق شده‌اند، «اتلس جادویی» دست‌سازه‌ای است با هویت، نفس‌کشنده و زنده. سان سون در این اثر متکی بر تکنیک‌های کهن شرقی نظیر «نقاشی با جوهر» (Ink Wash Painting) و «چاپ برجسته روی چوب» (Woodcut Printmaking) است. هر فریم از این اثر، یک بوم نقاشی منفرد است که لمس انگشتان هنرمند، بافت زبر کاغذ، اصطکاک مغار روی چوب و غلظت جوهر سیاه بر آن نقش بسته است.

زیباشناسی فرم در فیلم سان سون، نه بر پایهٔ حرکت‌های شتاب‌زدهٔ دوربین‌های مجازی، بلکه بر اساس قابلیت‌های بافتاری تصویر شکل می‌گیرد. نورپردازی طبیعی، بازی سایه و روشن‌های عمیق، و کنتراست‌های شدید حاصل از مرکب و چوب، قاب‌بندی‌های نقاشانه‌ای ایجاد کرده‌اند که یادآور سنت اکسپرسیونیسم آلمانی در پیوند با ظرافت‌های مینیاتورهای شرق آسیاست. حرکات روان و در عین حال سنگین کاراکترها در بستر بافت‌های چوبی، حس ملموسی از مادیت هنر را به مخاطب منتقل می‌کند؛ حس بوی جوهر و تراشه‌های چوب بر پردهٔ عریض سینما.

شرط‌بندی بزرگ سان سون؛ گذار ریسک‌پذیر از گالری‌های مجلل به پرده عریض سینما

برای هنرمندی در ابعاد سان سون، که آثارش در موزه «گوگنهایم» (Guggenheim Museum) و «موزه هنر مدرن نیویورک» (MoMA) به نمایش درآمده و بازار هنر معاصر فرش قرمزی زیر پای او پهن کرده است، ورود به دنیای سینمای بلندِ روایی یک «لحظهٔ تمام‌وکمال» (All-In Moment) و ریسکی هولناک به شمار می‌رود. گالری‌های هنری فضاهایی امن برای تجربه زیباشناختی انتزاعی‌اند، اما سینمای روایی مستلزم تداوم زمانی، ریتم داستانی، زیرمتن روان‌شناختی و درگیر کردن مخاطب عام در یک بازه زمانی نود دقیقه‌ای یا بیشتر است.

سان سون در این قمار هنری، ابزار کار خود را رها نکرده، بلکه توان هنر تجسمی را به خدمت زبان سینما درآورده است. او با ساخت این فیلم، نشان داد که حضور امضای مؤلف و مولفینگی واقعی یعنی نترسیدن از باختن موقعیت‌های تثبیت‌شده قبلی برای دستیابی به زبان افشاگرانهٔ جدید. خلق هزاران فریم دستی با مشارکت تیمی از هنرمندان متعهد طی چندین سال، پروژه‌ای است که تنها یک مؤلفِ سرسخت می‌تواند از پس چالش‌های فرسایشی آن برآید و محصول نهایی را به سند زنده‌ای از ایستادگی هنر اصیل در برابر تولید انبوه بدل کند.

زیرمتن روان‌شناختی و جهان اسطوره‌ای؛ جادوی سکوت‌های سنگین و قاب‌بندی‌های نقاشانه

از منظر فیلم‌نامه و فضاسازی، «اتلس جادویی» غرق در استعاره‌های بصری و زیرمتن روان‌شناختی است. داستان، فراتر از یک روایت ساده خطی، سیری است در زوایای تاریک حافظه جمعی، تاریخ، و گذار از اسطوره‌های کهن به دنیای ازخودبیگانه‌شدهٔ امروزی. جهان فیلم سرشار از موجودات نمادین، جغرافیاهای ناممکن و چشم‌اندازهای رویایی است که با منطق کابوس و رویا پیش می‌روند.

چیزی که فیلم سان سون را فوق‌العاده متمایز می‌سازد، استفاده هوشمندانه از میزانسن مینی‌مالیستی و سکوت‌های سنگین میان دیالوگ‌هاست. برخلاف انیمیشن‌های متعارف که هراس عجیبی از ثانیه‌ای سکوت یا بی‌حرکتی دارند و مخاطب را با شلوغی‌های صوتی بمباران می‌کنند، در این فیلم، سکوت خود به یک کاراکتر مستقل تبدیل می‌شود. مکث‌های طولانی دوربین روی چهره‌های حکاکی‌شده روی چوب، وزش باد میان درختان مرکبی، و تعلیق‌های بصری، به مخاطب فرصت می‌دهند تا در لایه‌های پنهان متن به تفکر بپردازد و زیباشناسی فرم را در درک عمیق‌تر مفاهیم اسطوره‌ای به کار گیرد.

امضای مؤلف در عصر تکنولوژی؛ چرا «اتلس جادویی» مانیفست سینمای مستقل شرق است؟

موفقیت «اتلس جادویی» در عبور از فیلتر سخت‌گیرانه فستیوال توکیو، حامل پیامی آشکار برای آینده سینمای مؤلف است. در آسیایی که بخش زیادی از بدنه سینمایی آن در حال واگذاری خاکریزها به الگوهای تجاری و بازسازی‌های بی‌هویت است، خروج آثاری چنین اصیل از قلب فرهنگ تجسمی چین، مانیفستی است برای بازتعریف هویت بومی در قالبی جهانی.

امضای مؤلف در فیلم سان سون، نه در ادعاهای روشنفکرانه، بلکه در تک‌تک خطوط چوب‌تراشی‌ها و رقص قطرات جوهر نهفته است. این فیلم به جهانیان یادآوری می‌کند که سینما قبل از آنکه صنعتی چندمیلیارد دلاری باشد، بوم شگرفی برای بروز عواطف عمیق انسانی، کنکاش‌های فلسفی و خلق جهان‌های بدیع است. «اتلس جادویی» نه تنها تاریخ جشنواره توکیو را بازنویسی کرده، بلکه افق‌های تازه‌ای را پیش روی تمام فیلم‌سازان مستقلی گشوده است که با تکیه بر اصالت نگاه خود، در برابر جریان اصلی سینما مقاومت می‌کنند.