طغیان بر الگوریتم‌های مالی؛ بیانیه شربانو سادات و ماکسیموویچ در توکیو

فریاد در توکیو؛ گسستِ سکوت علیه ساختارهای مالیِ استعماری

نشست‌های تخصصی در رویدادهای الف جهانی، معمولاً بستری برای تعارفات مرسوم دیپلماتیک و تمجیدهای متقابل است. اما آن‌چه در جشنواره بین‌المللی فیلم توکیو (Tokyo International Film Festival) رقم خورد، یک گسستِ آگاهانه از این روند عافیت‌طلبانه بود. شربانو سادات (Shahrbanoo Sadat)، فیلمساز جدی و صاحب‌سبک افغان، در کنار یلنا ماکسیموویچ (Jelena Maksimović)، تدوین‌گر و کارگردان جسور صربستانی، در پنلی پرشور، تیغ تیز نقد خود را متوجه شریان‌های اصلی تأمین مالی سینمای مستقل جهانی کردند. این دو سینماگر پرده از الگویی برداشتند که زیر پوششِ شعارهای فریبنده «تنوع‌بخشی» و «حمایت از صداهای حاشیه‌ای»، نوعی استعمار نوینِ زیباشناختی و تبعیض ساختاری را به مؤلفان شرقی و اروپای شرقی تحمیل می‌کند.

بحث‌های درگرفته در توکیو، نوری بر تاریک‌خانه‌ای تابانید که سال‌هاست بودجه‌های حمایتی اروپا و آمریکای شمالی—از جمله صندوق‌های سرشناس اروپایی—برای سینماگران کشورهای در حال توسعه یا بحران‌زده فراهم می‌سازند. این ساختار مالی، به‌جای خریدار بودنِ امضای مؤلف و مولفینگی خالص، سینماگر را مجبور می‌کند اثر خود را در قالب زیست‌سیاستِ پسندِ داوران غربی بازتعریف کند. درام‌های مستقل که باید میدانِ جلوه‌گریِ میزانسن مینی‌مالیستی، قاب‌بندی‌های نقاشانه و طنین احساسی پایان‌بندی باشند، در این چرخه بوروکراتیک به بیانیه‌های سیاسی سطحی و تقلیل‌یافته تنزل پیدا می‌کنند تا شانس دریافت گرنت‌های مالی را از دست ندهند.

کلیشه‌سازی غربی؛ قفسِ فرمی برای سینماگران خاورمیانه و بالکان

شربانو سادات که با آثاری چون «گرگ و گوسفند» (Wolf and Sheep) و «پرورشگاه» (The Orphanage) قدرت خود را در خلق زبان بصری بومی و دوری از کلیشه‌های رسانه‌ای هالیوود ثابت کرده، در توکیو صریحاً از انتظارات تحقیرآمیز صندوق‌های مالی غرب سخن گفت. سرمایه‌گذاران اروپایی اغلب از یک فیلمساز افغان، ایرانی یا خاورمیانه‌ای انتظار دارند روایتی سرشار از فلاکت، نکبت، بدبخت‌گرایی و مظلومیتِ منفعلانه ارائه دهد. اگر کارگردانی بخواهد زیباشناسی فرم، بازی سکوت‌های سنگین میان دیالوگ‌ها یا روابط پیچیده انسان‌ها را فارغ از شعارهای ایدئولوژیک به تصویر بکشد، پروژه او نادیده گرفته می‌شود.

این فشار ساختاری، زیباشناسی اثر را فلج می‌کند. صندوق‌های حمایتی نظیر «هوبرت بالز» (Hubert Bals Fund) یا «سی‌ان‌سی» (CNC) فرنسه، با وجود خدمات تاریخی‌شان، گاه ناخواسته تبدیل به مراجعی می‌شوند که تعیین می‌کنند «دیگری» (The Other) چگونه باید خود را روایت کند. ماکسیموویچ نیز با اشاره به تجربه سینماگران بالکان، بر این نقطه تاریک دست گذاشت: سینماگری که از اروپای شرقی می‌آید باید مداوم درباره تروماهای جنگ، قوم‌گرایی و ویرانی بنویسد؛ در غیر این صورت، فرم‌های تجربه‌گرا و جستارنویسی‌های بصری او خریدار نخواهند داشت. این همان قفسِ فرمی است که بال‌های مؤلف را پیش از چیده شدنِ میزانسن می‌شکند.

شربانو سادات و مبارزه با تقلیلِ هنر به پرونده‌های زیست‌محیطی و سیاسی

امضای مؤلف زمانی شکل می‌گیرد که زاویه دوربین، شدت نورپردازی طبیعی و زبان بدن بازیگران برآمده از زیستِ اصیل فیلمساز باشد، نه خط‌مشی‌های ارائه‌شده در فراخوان‌های مالی (Calls for Proposals). سادات در سخنان خود به حقیقت تلخی اشاره کرد: سرمایه‌گذاران غربی اغلب از سینماگران حاشیه‌ای می‌خواهند پرونده‌های داغ حقوق بشری یا جامعه‌شناختی را به فیلم‌نامه تبدیل کنند. در چنین جریانی، زیرمتن روان‌شناختی جای خود را به شعارهای رو و گل‌درشت می‌دهد و پیچیدگی‌های انسانی فدای رضایت داوران جشنواره‌ها می‌شود.

سادات با ردّ این الگوی نگاه استعماری، تأکید کرد که سینماگر نباید نماینده سیاستی خاص یا قربانیِ ابدی تاریخ باشد. وقتی داوران نهادهای مالی غرب، فیلم‌نامه یک زن فیلمساز از منطقه بحران‌زده را می‌خوانند، به دنبال کشف دکوپاژ خلاقانه یا درکِ قاب‌بندی‌های اکسپرسیونیستی او نیستند؛ بلکه بررسی می‌کنند که آیا این متن با چارچوب‌های پذیرفته‌شده رسانه‌های غربی درباره آن کشور همخوانی دارد یا خیر. این برخورد کالاانگارانه، اصالتِ هنر را ذبح کرده و آثار مستقل را به گزارش‌های تصویری نیمه‌سفارشی بدل می‌سازد.

یلنا ماکسیموویچ؛ نقد زبان تدوین و سلطه بازار بر زبان فرم

یلنا ماکسیموویچ، به عنوان تدوین‌گری که هندسه زمان را در آثار مطرح مستقل شکل داده، زاویه نقد خود را متوجه ریتم و ضرب‌آاهنگ تحمیلی بازار کرد. او توضیح داد که چگونه ساختارهای سرمایه‌گذاری حتی در مرحله پساتولید و اتاق تدوین نیز مداخله می‌کنند. بازار جشنواره‌ای تحت تسلط سینمای بدنه و الگوریتم‌های تماشاگرپسند، از تدوین‌گر می‌خواهد که سکوت‌های سنگین، ریتم‌های درنگ‌کننده و مکاشفه‌های بصری را به نفع شتاب‌زدگی‌های هالیوودی یا درام‌های افشاگرانه سطحی حذف کند.

از نگاه ماکسیموویچ، این تبعیض صرفاً مالی نیست، بلکه نوعی «تبعیض زبان‌شناختی و فرمی» است. سینمایی که فرصتِ مکث بر روی یک قاب ثابت، تنفس در فضای مینی‌مالیستی و ساختن زیرمتن روان‌شناختی از طریق نور و صدا را از دست بدهد، هویتی خنثی و همگن پیدا می‌کند. او تأکید کرد که تدوین در سینمای مؤلف، ابزاری برای مقاومت در برابر این همگن‌سازی اجباری است. وقتی سرمایه‌گذار غربی از فیلمساز می‌خواهد ضرب‌آهنگ اثرش را برای جذب مخاطب عام غربی تندتر کند، در واقع در حال سانسورِ زبانِ بومی و زمان‌پریشیِ خاص آن فرهنگ است.

برهم‌زدن هندسه فستیوال‌ها؛ بازتعریف اصالت در سینمای مستمر و مستقل

چهره واقعی جشنواره‌های بین‌المللی مانند کن (Cannes)، ونیز (Venice) و برلین (Berlinale) پشت ویترین‌های مجلل و فرش‌های قرمز پنهان شده است. سخنان صریح سادات و ماکسیموویچ در توکیو هشدار جدی به دادگاه‌های نامرئیِ سرمایه‌گذاری بود. سینمای مستقل جهان اگر نتواند خود را از وابستگی مطلق به صندوق‌های اروپایی و آمریکایی رها سازد، به زودی اصالتِ نگاه و استقلالِ فرمی خود را کاملاً از دست خواهد داد.

راهکارِ برپایی این نبرد فرهنگی، ایجاد شبکه‌های همبستگی جایگزین میان سینماگران مستقل، حمایت‌های منطقه‌ای بی‌واسطه و ایستادگی بر سر زیباشناسی فرم است. مؤلف نباید اجازه دهد نیاز مالی، قاب‌بندی نقاشانه او را به یک نمای خبری بی‌روح یا دکوپاژش را به کلیشه‌های تلویزیونی تنزل دهد. طغیان شربانو سادات و یلنا ماکسیموویچ در توکیو، گامی اساسی برای بازگرداندن اعتبار به «امضای مؤلف» و شکستن انحصارِ فکری سرمایه‌گذاران غربی در عرصه سینمای بین‌المللی است؛ صدایی که باید در سراسر تالارهای تصمیم‌گیری سینمای جهان طنین‌انداز شود.