ترینه تی. مین-ها؛ عبور از مرزهای فرم در «بیابان نامیرا»

شکستن قفسِ جغرافیا در نخستین پرده آمریکایی

ترینه تی. مین-ها (Trinh T. Minh-ha) هیچ‌گاه فیلمسازی نبوده که در بندِ فرم‌های متعارف سینمای مستند یا داستانی باقی بماند. او که همواره با نگاهی فیلسوفانه به جهان می‌نگرد، حالا در خبری که «ورایتی» (Variety) منتشر کرده، اعلام داشته که دوربینش را به سمت ایالات متحده چرخانده است. «بیابان نامیرا» (The Undying Desert) نه تنها یک نقطه عطف در کارنامه اوست، بلکه دعوتی است برای بازخوانیِ مفهومِ «خانه» در سرزمینی که همیشه در آثار او به مثابه یک ناظر بیرونی یا یک غریبه بازنمایی می‌شد.

این فیلمسازِ صاحب‌سبک که با آثاری چون «نام‌بردن از غیر» (Surname Viet Given Name Nam) مرزهای اتنوگرافی را جابه‌جا کرد، حالا در «بیابان نامیرا» به سراغِ فضایی می‌رود که استعاره‌های بصری‌اش بیش از هر زمان دیگری با زیباشناسی مینی‌مالیستی او گره خورده است. انتخاب ایالات متحده به عنوان بسترِ روایت، بیش از آنکه یک تغییر جغرافیایی ساده باشد، یک چالشِ هستی‌شناختی برای مین-ها محسوب می‌شود تا با نگاهی دقیق، زیرمتن‌های روان‌شناختیِ نهفته در وسعتِ بیابان‌های آمریکا را به پرسش بکشد.

سکوت‌های سنگین و طنینِ ناپیدای صحرا

در سینمای ترینه تی. مین-ها، آنچه گفته نمی‌شود، به مراتب از دیالوگ‌ها اهمیت بیشتری دارد. او استادِ خلقِ سکوت‌های سنگین میان دیالوگ‌هاست؛ لحظاتی که در آن‌ها مخاطب فرصت می‌یابد تا با فرمِ فیلم نفس بکشد. در «بیابان نامیرا»، انتظار می‌رود که این سکوت‌ها به واسطه قاب‌بندی‌های نقاشانه از طبیعتِ بی‌کران، به یک مدیتیشنِ بصری بدل شوند. او با پرهیز از تدوین‌های شتاب‌زده، به دوربین اجازه می‌دهد تا با زمانِ زیسته هم‌سو شود.

این امضای مؤلف و مولفینگیِ اوست؛ اینکه چگونه می‌تواند فضای خالیِ یک بیابان را به یک کاراکتر زنده و تپنده تبدیل کند. مین-ها در این پروژه، از کلیشه‌های هالیوودی که بیابان را تنها بستری برای تعقیب‌ و گریز یا بقا می‌بینند، فاصله می‌گیرد. برای او، بیابان یک فضای ذهنی است، جایی که خاطراتِ سرکوب‌شده و هویت‌های گمشده در میان لایه‌های شن و نورِ خورشیدِ بی‌رحمِ آمریکا بازتعریف می‌شوند.

عبور از نگاهِ استعماری؛ کنشگری در فرم

یکی از مهم‌ترین محورهای تحلیلی در کارنامه مین-ها، مبارزه با «نگاهِ خیره» است که ساختارهای قدرت را بازتولید می‌کند. او همواره از اینکه سوژه را به یک ابژه برای تماشا تبدیل کند، سر باز زده است. در «بیابان نامیرا»، این رویکردِ انتقادی با شدت بیشتری دنبال می‌شود. او به جای آنکه بیابان‌های آمریکا را از منظرِ توریستی یا تاریخیِ صرف بنگرد، آن‌ها را به مثابه پهنه‌هایی از تاریخِ حذف‌شده و نادیده گرفته‌شده به تصویر می‌کشد.

این رویکردِ جامعه‌شناختی در عمقِ فرمِ فیلم نهفته است. او با استفاده از صدای خارج از کادر (Voice-over) که هرگز به دنبال توضیحِ قطعیِ تصاویر نیست، مخاطب را در وضعیتی از «عدم‌قطعیتِ آگاهانه» قرار می‌دهد. اینجا، فرمِ فیلم خودِ محتواست؛ جایی که تماشاگر مجبور می‌شود میانِ آنچه می‌بیند و آنچه می‌شنود، فضای خالیِ خود را بسازد و به درکِ شخصی‌اش از اثر برسد.

استعاره‌های بصری و زیباشناسیِ تنهایی

در «بیابان نامیرا»، قاب‌بندی‌های اکسپرسیونیستی نقشِ کلیدی ایفا می‌کنند. مین-ها از نورپردازی طبیعی به عنوان عنصری برای تغییرِ ادراکِ ما از زمان استفاده می‌کند. وقتی خورشید در افقِ پهناورِ آمریکا می‌چرخد، سایه‌ها بلندتر می‌شوند و این خود یک استعاره بصری برای گذارِ هویت است. او به خوبی می‌داند که چگونه با تغییرِ زاویه دید، یک منظره را از یک دکورِ ساده به یک فضایِ متافیزیکی تبدیل کند.

صبرِ او در میزانسن مینی‌مالیستی‌اش، به تماشاگر اجازه می‌دهد که جزئیاتِ کوچک – یک وزشِ باد، حرکتِ یک حشره، یا سایه‌ای که بر سنگی می‌افتد – را به عنوان رویدادهای دراماتیکِ اصلی درک کند. این همان قدرتِ سینمای مؤلف است که مین-ها با ظرافتِ تمام به آن دست یافته است؛ زدودنِ زوائد برای رسیدن به جوهره‌ای که در لایه‌های زیرینِ واقعیت پنهان شده است. طنین احساسی پایان‌بندیِ آثار او، همواره نه در یک اوجِ دراماتیک، بلکه در یک آگاهیِ آرام و در عین حال تکان‌دهنده نهفته است که تا مدت‌ها پس از خروج از سالن با تماشاگر باقی می‌ماند.