تعهدات کاغذی در یروان؛ چرا زیست‌بوم زمین با بودجه‌های قطره‌چکانی نجات نمی‌یابد؟

بیانیه ایروان و واقعیت تلخ ۲۰۳۰؛ فاصله عمیق میان الگوریتم‌های کاغذبازی و زمین واقعی

نشست اخیر سازمان ملل متحد درباره تنوع زیستی (UN Biodiversity Summit) در یروان، پایتخت ارمنستان، پس از چانه زنی‌های نفس‌گیر شبانه به کار خود پایان داد. خروجی این اجلاس، نقشه راهی با عنوان «مسیر ایروان» (Yerevan Pathway) است؛ تلاشی مضاعف اما دیرهنگام برای نجات اهداف سند تاریخ‌ساز چارچوب جهانی تنوع زیستی کونمینگ-مونترال (Kunming-Montreal Global Biodiversity Framework) که چهار سال پیش تصویب شد. نمایندگان نزدیک به ۲۰۰ کشور جهان گردهم آمدند تا کارنامه خود را در محافظت از ۳۰ درصد از خشکی‌ها و دریاهای زمین تا سال ۲۰۳۰ بررسی کنند، اما خروجی جلسات چیزی جز یک اعتراف تلخ و همگانی نبود: سرعت اقدام‌های فعلی فرسنگ‌ها با سرعت تخریب زیست‌بوم عقب‌تر است.

به عنوان پژوهشگری که روزانه منطق سیستم‌های پیچیده و مدل‌های داده‌محور را می‌سنجد، باید بگویم مسئله تنوع زیستی دچار نوعی «هالوسینیشن (توهم) و سوتی‌های مدل» ساختاری در سیاست‌گذاری جهانی شده است. سیاست‌مداران روی کاغذ بیانیه‌های طوفانی می‌نویسند و از پنجره کانتکست میلیونی وعده‌ها سخن می‌گویند، اما در عمل، دیتای ورودی به سیستم با خروجی واقعی در روی زمین کاملاً ناهمخوان است. در نشست COP17 مشخص شد بدون یک جهش استدلالی در نحوه تخصیص منابع مالی و بازطراحی سیستم‌های پایش، اهداف ۲۰۳۰ صرفاً یک متغیر کلامی بدون پشتوانه باقی خواهند ماند.

پاشنه آشیل ۲۰۰ میلیارد دلاری؛ صندوق‌های خالی و پارادایم یارانه‌های مخرب

استیون گیلبو (Steven Guilbeault)، وزیر سابق محیط زیست و تغییرات اقلیمی کانادا، صریح‌تر از هر دیپلمات دیگری به هسته سخت بحران اشاره کرد: کمبود شدید منابع مالی. در نشست قبلی، توافقی شکل گرفت تا کمپانی‌های بزرگی که از داده‌های ژنتیکی طبیعت سودهای میلیاردی کسب می‌کنند، به صورت داوطلبانه هزینه‌ای را به صندوق جهانی بریزند. اما این صندوق در حال حاضر تقریباً خالی است؛ تصویری دردناک از عدم پایبندی به تعهدات که نشان می‌دهد بازار آزاد بدون الزام‌های ساختاری و ایجنت‌های خودمختار و اتوماسیونِ نظارتی، هیچ تمایلی به بازپرداخت بدهی خود به زمین ندارد.

کاترین ولر (Catherine Weller)، مدیر سیاست‌گذاری بین‌المللی در موسسه Fauna & Flora، تحلیل دقیق و تکان‌دهنده‌ای ارائه می‌دهد: در دنیایی که ابَرثروتمندان و تریلیونرها بر عرصه اقتصاد حکمرانی می‌کنند، تامین بودجه سالانه ۲۰۰ میلیارد دلار ($200 Billion) برای حفظ شریان‌های حیات زمین رقم ناچیزی است. با این حال، مجموع تعهدات مالی جدید اعلام‌شده در یروان توسط دولت‌ها و نهادهای خیریه تنها حدود ۲ میلیارد دلار ($2 Billion) بود؛ یعنی دقیقاً یک درصد از نیاز واقعی! علاوه بر این، یارانه‌های دولتی مخربی که شریان‌های طبیعی را نابود می‌کنند همچنان ده‌ها برابر بودجه‌های حمایتی هستند و اصلاح این یارانه‌ها به یک گره کور سیاسی تبدیل شده است.

ابتکار هلند و برزیل؛ داده‌کاوی ماهواره‌ای می‌تواند منجی جنگل‌ها شود؟

در میان اخبار مایوس‌کننده یروان، یک نقطه روشن و ملموس شکل گرفت: کشور هلند تعهد داد مبلغ ۵۰۰ میلیون دلار ($500 Million) به تسهیلات دائمی جنگل‌های استوایی (Tropical Forest Forever Facility) کمک کند. این ابتکار که توسط برزیل و شخص لولا داسیلوا (Luiz Inácio Lula da Silva) هدایت می‌شود، سازوکاری مبتکرانه برای پرداخت مستقیم سرمایه به کشورهایی است که جنگل‌های خود را ایستاده و دست‌نخورده نگه می‌دارند. کارینا پیمنتا (Carina Pimenta)، دبیر ملی زیست‌اقتصاد برزیل، با تاکید بر دستاوردهای واقعی در کاهش جنگل‌زدایی آمازون اشاره کرد که حفاظت از تنوع زیستی مستقیماً با امنیت غذایی، معیشت و تاب‌آوری اقتصادی گره خورده است.

اینجاست که نقش تحلیل داده و فناوری‌های پیشرفته پررنگ می‌شود. چطور می‌توان مطمئن شد ۵۰۰ میلیون دلار پرداختی هلند واقعاً صرف حفظ درختان آمازون یا زیست‌بوم‌های حساس شده است؟ در اینجا ما به کورس رقابت غول‌های هوش مصنوعی و مدل‌های سنجش از دور نیازمندیم. پردازش تصاویر ماهواره‌ای با مدل‌های چندوجهی و شبکه‌های عصبی عمیق می‌تواند جایگزین گزارش‌های دستی و فسادپذیر شود. برای فعالان این حوزه، این یک انقلاب در گردش کار روزمره برای نظارت بر محیط زیست است: استفاده از پردازش تصویر بلادرنگ برای پایش تراکم جنگل‌ها، شناساگرهای اتوماتیک قطع درختان و ثبت داده‌ها در بستر شبکه‌های شفاف.

بحران پایش داده‌ها و سقوط ۲۷ درصدی بودجه‌ها؛ نیاز مبرم به اتوماسیون شفاف‌ساز

گزارش‌های برین اودانل (Brian O'Donnell)، مدیر کمپین برای طبیعت (Campaign for Nature)، نشان می‌دهد اگرچه افزایش تعداد برنامه‌های ملی تنوع زیستی جای امیدواری دارد، اما آمارها یک حقیقت نگران‌کننده را فاش می‌سازند: بودجه‌های بین‌المللی برای مناطق حفاظت‌شده به دلیل جنگ‌ها، تورم و جهش قیمت انرژی، با افت ۲۷ درصدی برای بازه ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ مواجه شده است. وقتی نقدینگی نایاب می‌شود، دقیقاً همان جایی است که اتوماسیون هوشمند و ایجنت‌های خودمختار باید وارد میدان شوند تا هزینه‌های پایش میدانی را تا ۹۰ درصد کاهش دهند.

تجربه تاریخی تالاب زیست‌بوم درخت کج (Crooked Tree Wildlife Sanctuary) در بلیز به ما یادآوری می‌کند که تعامل انسان با طبیعت سابقه‌ای چند هزار ساله دارد؛ جایی که مایاها آن را به یک مرکز صید ماهی در مقیاس صنعتی تبدیل کرده بودند. امروز نیز اگر بخواهیم با ابزارهای سنتی به جنگ بحران‌های مدرن برویم، شکست حتمی است. بنچمارک‌های انسانی و تست منطق چندمرحله‌ای نشان می‌دهند که بدون شفافیت مالی، حذف هایپ و تبلیغات دروغینِ روابط عمومی دولت‌ها، و پیوند واقعی میان بودجه‌های حمایتی و فناوری‌های نوین پایش، «مسیر ایروان» نیز به همان سرنوشتی دچار خواهد شد که سایر معاهدات کاغذی دچار شدند.