فراتر از وحشت؛ وقتی علم در سینمای مؤلف به کابوسی اگزیستانسیال بدل می‌شود

پارادوکس سکوت در ضیافت‌های آخرالزمانی

در سینمای جریان اصلی، وحشت اغلب با موسیقی‌های گوش‌خراش و هیولاهایی با دندان‌های تیز تعریف می‌شود؛ اما برای من، واقعی‌ترین هراس زمانی رخ می‌دهد که منطقِ جهانِ فیلم در برابر چشمانمان ترک برمی‌دارد. فیلم «انسجام» (Coherence) ساخته «جیمز وارد بیرکیت» (James Ward Byrkit) نمونه‌ای اعلا از این دستاورد است. در اینجا، یک ضیافت شام ساده به بستری برای واکاوی فروپاشی هویت بدل می‌شود. بیرکیت با استفاده از یک میزانسن مینی‌مالیستی و تکیه بر بازی‌های درخشان در فضای بسته، نشان می‌دهد که چگونه یک ناهنجاری علمی می‌تواند پیوندهای انسانی را به خاکستر تبدیل کند.

در این اثر، دوربین نه به دنبالِ اکشن‌های پرزرق‌وبرق، بلکه در پیِ ثبتِ لرزش‌های ریزِ چهره‌ها در سکوت‌های سنگین میان دیالوگ‌هاست. وقتی واقعیتِ موازی در هم می‌لُمند، پارانویا جایگزینِ اعتماد می‌شود. این همان استعاره‌ی بصریِ دقیقی است که سینمای مؤلف به دنبال آن است: جایی که ابهام، ترسناک‌تر از هر موجودِ ماورایی است. «انسجام» به ما یادآوری می‌کند که ترس، نه در تاریکی بیرون، بلکه در شکافِ میانِ «آنچه هستیم» و «آنچه فکر می‌کنیم هستیم» نهفته است.

نوآرِ اتمسفریک و زندانِ حافظه

فیلم «شهر تاریک» (Dark City) اثر «الکس پرویاس» (Alex Proyas)، یک ضیافتِ بصریِ اکسپرسیونیستی است که متأسفانه در سایه آثار تجاری‌ترِ زمانِ خود قرار گرفت. این فیلم با قاب‌بندی‌های نقاشانه و طراحی صحنه‌ای که یادآورِ سینمای اکسپرسیونیسم آلمان است، پرسشی بنیادین را مطرح می‌کند: «اگر حافظه، ساختگی باشد، انسان چیست؟» پرویاس از المان‌های فیلم نوآر برای خلق یک کابوسِ روان‌شناختی استفاده می‌کند که در آن، شهر به مثابه یک موجودِ زنده و متغیر، هویتِ ساکنانش را گروگان می‌گیرد.

تضادِ میانِ نورهای شدید و سایه‌های عمیق در این فیلم، نه فقط یک انتخابِ زیباشناختی، بلکه بازتابی از درگیریِ درونیِ کاراکترهاست. در دنیایی که حقیقت در هر لحظه بازنویسی می‌شود، «شهر تاریک» به طنینِ احساسیِ عمیقی دست می‌یابد که تماشاگر را تا مدت‌ها پس از پایان‌بندی، درگیرِ پرسش‌های هستی‌شناسانه نگه می‌دارد. این فیلم گواهی است بر اینکه سینمای علمی‌تخیلی می‌تواند به همان اندازه که درگیرِ تکنولوژی است، درگیرِ فلسفه‌ی وجودی نیز باشد.

جبرِ زمانی و بن‌بستِ اراده‌ی آزاد

در فیلم «جنایات زمانی» (Timecrimes) ساخته «ناچو ویگالوندو» (Nacho Vigalondo)، شاهدِ کالبدشکافیِ دقیقِ پیامدهایِ یک انتخابِ کوچک هستیم. ویگالوندو بدون توسل به جلوه‌های ویژه‌ی بصریِ سنگین، با استفاده از ساختارِ رواییِ دایره‌وار، چنان گره‌ای در سرنوشتِ شخصیت اصلی ایجاد می‌کند که رهایی از آن غیرممکن است. این فیلم، درامی روان‌شناختی است که در لفافه‌ی یک تریلرِ علمی‌تخیلی پیچیده شده و ترسِ عمیقِ ناشی از «ناتوانی» را به تصویر می‌کشد.

این اثر با تمرکز بر زبانِ بدنِ «کارا الهالد» (Karra Elejalde)، به‌خوبی استیصالِ انسانی را که در چرخه‌ی زمان گیر افتاده، منتقل می‌کند. زیباییِ فرمیِ این فیلم در سادگیِ آن نهفته است؛ جایی که یک اتفاقِ به‌ظاهر پیش‌پاافتاده در جنگل، به یک مارپیچِ مرگبار تبدیل می‌شود. این فیلم به ما می‌گوید که بزرگترین ترسِ بشر، نه مرگ، بلکه از دست دادنِ کنترل بر سرنوشتِ خویش است.

انزوا در عمقِ خلأ و وحشتِ کیهانی

فیلم «گزارش اروپا» (Europa Report) ساخته «سباستین کوردرو» (Sebastián Cordero)، تعریفی نو از سینمای «فاند فوتیج» (Found Footage) ارائه می‌دهد. در اینجا، واقع‌گراییِ علمی، ابزارِ اصلی برای خلقِ هراس است. وقتی در فضای بیکران، تکنولوژی از کار می‌افتد، آنچه باقی می‌ماند، سکوتِ مطلق و تنهاییِ عمیقِ انسان در برابرِ مجهولاتِ کیهانی است. کوردرو با استفاده از دوربین‌های نظارتی، حسی از مستندگونه بودن را به مخاطب القا می‌کند که تماشای فیلم را به تجربه‌ای به‌غایت ناخوشایند و تکان‌دهنده تبدیل می‌کند.

در طرف مقابل، فیلم «بی‌پایان» (The Endless) ساخته «جاستین بنسون» (Justin Benson) و «آرون مورهد» (Aaron Moorhead)، وحشت را به دلِ یک اجتماعِ مذهبیِ ایزوله می‌برد. اینجا با «وحشتِ کیهانی» (Cosmic Horror) روبه‌رو هستیم که از طریقِ قوانینِ نامرئیِ جهان هدایت می‌شود. این فیلم‌ها اثبات می‌کنند که برای ایجادِ لرزه بر اندامِ مخاطب، نیازی به خون‌ریزی نیست؛ کافی است به او بفهمانیم که در سیستمی بزرگتر و بی‌رحم‌تر از درکِ انسانی، گرفتار شده است. این همان مولفینگیِ نابی است که سینمای مستقل را از آثارِ مصرفیِ هالیوودی متمایز می‌کند.