رستاخیزِ مردگان؛ ادوارد برگر و معمای بازگشتِ «جنگ جهانی زد»

سایهٔ سنگینِ یک میراثِ ناتمام

بازگشت به دنیایی که یک‌بار در سال ۲۰۱۳ با هیاهوی فراوان به تصویر کشیده شده، همیشه ریسک بزرگی برای سینمای بدنه محسوب می‌شود. «جنگ جهانی زد» (World War Z) در زمان اکران خود، علی‌رغم تمام موفقیت‌های تجاری‌اش، بیش از آنکه یک اثرِ مؤلف باشد، یک ماشینِ عظیمِ سرگرمی‌ساز بود که زیر فشارِ بودجه‌های سرسام‌آور و تغییرات مکرر در فیلم‌نامه، هویتِ ادبیِ رمانِ «مکس بروکس» (Max Brooks) را تا حد زیادی فدا کرد. حالا، با گذشت بیش از یک دهه، خبرِ احیای این پروژه توسط «ادوارد برگر» (Edward Berger)، بیش از هر چیز، پرسشی اساسی را در ذهنِ منتقدانِ فرم‌گرا ایجاد می‌کند: آیا این‌بار شاهدِ بلوغِ سینمایی در مواجهه با وحشتِ آخرالزمانی خواهیم بود یا صرفاً با یک بازتولیدِ پرزرق‌وبرق روبروییم؟

عبور از اکشنِ محض به سوی زیرمتن‌های روان‌شناختی

نکتهٔ کلیدی در اظهاراتِ اخیرِ ادوارد برگر در «فستیوال فیلم مایورکا» (Evolution Mallorca International Film Festival)، نه صحبت از جلوه‌های ویژه، بلکه تأکیدِ وسواس‌گونه او بر «درست بودن فیلم‌نامه» است. برگر، که با آثاری چون «در جبهه غرب خبری نیست» (All Quiet on the Western Front) نشان داده است چگونه می‌تواند میانِ خشونتِ عریانِ جنگ و سکوت‌های سنگینِ انسانی تعادل برقرار کند، حالا در موقعیتی قرار گرفته که باید «برد پیت» (Brad Pitt) را در قالبی متفاوت از «گری لین» (Gerry Lane) سابق به تصویر بکشد. او به‌خوبی می‌داند که برای جلبِ نظرِ مخاطبِ سخت‌گیرِ امروز، صرفِ نمایشِ انبوهِ مردگانِ متحرک کافی نیست؛ سینما به استعاره‌هایی نیاز دارد که دردهای جمعیِ ما را در آینهٔ ژانرِ وحشت بازتاب دهد.

چالشِ مولفینگی در ضیافتِ بلاک‌باسترها

بسیاری از تحلیل‌گران، ورودِ برگر به این پروژه را با مسیرِ حرفه‌ای فیلم‌سازانی چون «کریستوفر نولان» (Christopher Nolan) یا «دنی ویلنوو» (Denis Villeneuve) مقایسه می‌کنند. این قیاس، اگرچه وسوسه‌انگیز است، اما یک تفاوتِ بنیادین دارد: سینمای مؤلف در بطنِ بلاک‌باسترهای عظیم، نه با مقیاسِ انفجارها، بلکه با «قاب‌بندی‌های نقاشانه» و نگاهِ دقیق به زبانِ بدنِ بازیگران شناخته می‌شود. اگر برگر بتواند از پسِ این آزمون برآید، ما شاهدِ گذار از یک اثرِ حادثه‌محور به یک درامِ روان‌شناختی خواهیم بود که در آن، زامبی‌ها تنها «دیگریِ» هراس‌انگیزی نیستند، بلکه نمادی از فروپاشیِ ساختارهای اجتماعی در دنیای مدرن محسوب می‌شوند.

معمایِ فیلم‌نامه و سنگینیِ سکوت‌هایِ میان‌متنی

با حضور «دنیس کلی» (Dennis Kelly) به عنوان نویسنده، این انتظار می‌رود که لایه‌های رواییِ فیلم، عمقِ بیشتری بیابد. در سینمای کنونی که بسیاری از آثارِ ژانر وحشت به تکرارِ الگوهایِ بصریِ «جامپ‌اسکیر» (Jump Scare) پناه می‌برند، «جنگ جهانی زد ۲» فرصتی است برای بازگشت به آن «میزانسن مینی‌مالیستی» که در لحظاتِ تعلیق، ضرب‌آهنگِ نفس‌های بازیگر را مهم‌تر از موسیقیِ متنِ پرحجم می‌بیند. برگر در مصاحبه‌هایش به‌صراحت به «بی‌میلی برای ناامید کردن طرفداران» اشاره کرده است؛ عبارتی که در زبانِ یک سینماگرِ مؤلف، به معنایِ وفاداری به هستهٔ مرکزیِ داستان است، نه لزوماً تکرارِ فرمول‌هایِ موفقِ قسمت اول.

طنینِ احساسی در پایان‌بندی؛ چشم‌اندازی به سوی آینده

تاریخچهٔ این پروژه، از خروجِ «دیوید فینچر» (David Fincher) تا محدودیت‌های بازارِ چین، سرشار از فرازونشیب‌های عجیب بوده است. اما حالا، در دورانِ بازتعریفِ سینمای مستقلِ جهانی در دلِ استودیوهای بزرگ، شاید زمانِ آن رسیده که «جنگ جهانی زد» به جایگاهِ واقعی‌اش دست یابد. اگر ادوارد برگر موفق شود آن «طنین احساسی» را که در آثار قبلی‌اش دیده‌ایم، به این بلاک‌باستر تزریق کند، شاید شاهدِ یکی از معدود دنباله‌هایی باشیم که نه تنها از نسخهٔ اصلی پیشی می‌گیرد، بلکه استانداردهای جدیدی برای روایتِ آخرالزمانی در سینمای دهه‌ آینده تعریف می‌کند.