معماری رنج در «بروتالیست»؛ وقتی بناها از صدماتِ روح می‌گویند

هندسهٔ درد؛ وقتی بتن به زبانِ بازماندگان سخن می‌گوید

در سینمای «بردی کوربت» (Brady Corbet)، معماری هرگز یک پس‌زمینه نیست؛ بلکه پروتاگونیستی است که در سکوت، فریاد می‌کشد. «بروتالیست» (The Brutalist) با بازی خیره‌کننده و عمیق «آدرین برودی» (Adrien Brody)، فراتر از یک روایت تاریخی از مهاجرت است؛ این فیلم کاوشی است در ستایشِ فرم‌های سخت و زمختی که گویی از دلِ سنگ و سیمان، خاطراتِ دردناکِ اردوگاه‌های کار اجباری را بازسازی می‌کنند. «لازلو توث» (László Tóth) نه فقط یک معمار، بلکه یک کالبدشکافِ روانی است که با هر خط‌کشی و هر ستون، بخشی از حافظهٔ زخم‌خورده‌اش را در کالبد ساختمانِ مرکزِ اجتماعیِ ون بیورن می‌کارد.

استعاره‌های بصری فیلم، به‌ویژه در طراحی داخلی بنا، یادآورِ همان هندسه‌ای است که لازلو در «بوخن‌والد» (Buchenwald) و «داخائو» (Dachau) تجربه کرده بود. این مرکز اجتماعی برای من، نه یک سازهٔ عمومی، که یک «اسب تروای» هنری است؛ بنایی که زیرِ لوایِ قدرتِ پوشالیِ سرمایه‌داریِ آمریکایی، در حالِ ادای دین به قربانیانِ فاجعه است. کوربت با ظرافتی مثال‌زدنی، تقابلِ میانِ ثروتِ سطحیِ «هریسون لی ون بیورن» (Harrison Lee Van Buren) و عمقِ تراژیکِ ذهنِ لازلو را در هر قاب‌بندیِ نقاشانه‌اش به تصویر می‌کشد.

شکاف میان مقصد و مسیر؛ فلسفه‌ای در سکوتِ بینال

پایان‌بندی فیلم در سال ۱۹۸۰، جایی که «ژوفیا» (Zsófia) در بیانیهٔ خود بر این جمله تأکید می‌کند که «مهم مقصد است، نه مسیر»، یکی از سنگین‌ترین و تکان‌دهنده‌ترین لحظاتِ سینماییِ سال است. این رویکردِ روایی، تماشاگر را با پارادوکسی اخلاقی تنها می‌گذارد. آیا می‌توان رنجِ بی‌حدِ انسانی، خودتخریبی و فروپاشیِ اخلاقیِ یک هنرمند را با «نتیجهٔ نهایی» و «جاودانگیِ اثر» توجیه کرد؟

در این سکانسِ پایانی، دوربین به دنبالِ پاسخ‌های قطعی نیست. ما نمی‌دانیم لازلو چگونه به آن جایگاهِ رفیع در دنیای معماری رسیده است، و این ابهام دقیقاً همان چیزی است که به فیلم، «امضای مؤلف» می‌بخشد. کوربت از پاسخ‌های سرراستِ هالیوودی پرهیز می‌کند و در عوض، با تمرکز بر طنین احساسیِ پایان‌بندی، ذهنِ مخاطب را درگیرِ پرسش‌های فلسفی دربارهٔ بهایِ هنر می‌کند. آن فلاش‌بکِ سریع به کودکیِ ژوفیا در اردوگاه، تیرِ خلاصِ فیلمساز به منطقِ سردِ سرمایه‌داری است؛ یادآوریِ اینکه هنرِ بزرگ، همواره در بستری از خاکستر متولد می‌شود.

ون بیورن؛ نمادِ پوشالیِ قدرت و زوالِ اخلاقی

شخصیتِ هریسون لی ون بیورن، تجسمِ همان آمریکایی است که می‌خواهد همه چیز را بخرد، حتی نبوغی را که درک نمی‌کند. تجاوزِ او به لازلو، یک نقطهٔ عطفِ دراماتیک است که ماهیتِ انگل‌وارِ این طبقه را برملا می‌کند. ناپدید شدنِ مرموزِ او پس از افشاگریِ «ارژبت» (Erzsébet)، نه یک حفرهٔ داستانی، بلکه یک انتخابِ هوشمندانه در میزانسنِ مینی‌مالیستیِ فیلم است. او لایقِ یک پایانِ مشخص نیست؛ او در میانِ همان ثروتی که برایش مقدس بود، در پوچیِ مطلق گم می‌شود.

واکنشِ پسرِ هریسون، «هری» (Harry)، به این ماجرا، لحظه‌ای است که لایه‌های زشتِ خانوادهٔ ون بیورن را کنار می‌زند. آن نگاهِ پر از شرم و وحشت، گویای آن است که او از حقیقتِ پدرش آگاه بوده است. گویی فیلمساز می‌خواهد بگوید که در این کاخ‌های شیشه‌ای و بتنی، حقیقت دیر یا زود از لابلایِ درزهای ساختمان بیرون می‌زند و صاحبانِ قدرت را در سایه‌هایِ خودِشان دفن می‌کند.

تداومِ زیباشناسیِ فرم در سینمای مؤلف

آنچه «بروتالیست» را از درام‌های تاریخیِ معمول متمایز می‌کند، وفاداریِ بی‌چون‌وچرا به زبانِ تصویر است. بردی کوربت در همکاری با Mona Fastvold، موفق شده است روایتی بسازد که در آن «سکوت‌های میان دیالوگ‌ها» به اندازهٔ دیالوگ‌ها حرف برای گفتن دارند. در این فیلم، نورپردازیِ طبیعی و قاب‌بندی‌های اکسپرسیونیستی، نه برای تزیین، بلکه برای روایتِ درونیاتِ لازلو به کار رفته‌اند.

لازلو توث یک شخصیتِ خیالی است، اما با بازیِ آدرین برودی، چنان با گوشت و پوستِ تاریخ گره خورده که گویی از دلِ کتاب‌های معماریِ ممنوعه بیرون آمده است. او نمایندهٔ تمامیِ هنرمندانِ مهاجری است که برایِ بقا مجبور به ساختنِ «زندان‌های زیبا» برایِ کسانی شده‌اند که هیچ‌گاه آن‌ها را درک نکردند. «بروتالیست» یک اثرِ سینماییِ خالص است؛ فیلمی که به ما می‌آموزد گاهی برایِ ساختنِ یک بنایِ جاودان، باید روحِ خود را در لایه‌هایِ بتنِ آن مستتر کرد.