فریبِ سیلیکون‌ولی؛ نقد فنیِ سینمایِ پوچ‌گرایانه در مستند جدید الیزابت هلمز

وقتی الگوریتم‌های حقیقت‌سنجی در برابر یک بازیگر کم می‌آورند

دنیای فناوری همیشه تشنه‌ی قهرمان بوده است، اما وقتی این قهرمان‌ها با کدهای دست‌کاری‌شده و دروغ‌های سازمان‌یافته بالا می‌آیند، سقوطشان نه تنها یک شکست مالی که یک فاجعه اخلاقی است. الیزابت هلمز (Elizabeth Holmes) و شرکتش ترانوس (Theranos) که زمانی با وعده انقلابی در آزمایش خون، میلیاردها دلار سرمایه را بلعیدند، حالا سوژه مستند جدیدی به نام «You Can See Everything» شده‌اند. اما بیایید صادقانه به این اثر نگاه کنیم؛ آیا این مستند تلاشی برای درک حقیقت است یا صرفاً یک بازسازیِ شیک برای تطهیر چهره‌ای که عدالت در مورد او حکم قطعی صادر کرده؟

به عنوان کسی که در دنیای سیستم‌های ایجنتیک و هوش مصنوعی با داده‌های واقعی سروکار دارد، برایم عجیب است که چطور کارگردانانی مثل نیتن فیلدر (Nathan Fielder) و لنس اوپنهایم (Lance Oppenheim) به این راحتی در تله‌ی «روایتِ شخصی» هلمز افتاده‌اند. ما در دورانی زندگی می‌کنیم که حقیقت با فیلترهای پس‌تولید (Post-production) و زوایای دوربین دست‌کاری می‌شود. این فیلم بیش از آنکه به دنبال شفافیت باشد، دقیقاً مثل همان دستگاه‌های معیوب ترانوس، تصویری تار و بی‌کیفیت از یک واقعیت تلخ ارائه می‌دهد.

نیتن فیلدر و بازیِ خطرناک با «واقعیت»

نیتن فیلدر به خاطر سبک کمدیِ خشک و موقعیت‌های سورئالی که در «Nathan for You» خلق می‌کرد، شناخته شده است. اما استفاده از این سبک برای مستندی درباره یک کلاهبردار محکوم، یک قمارِ تکنیکیِ خطرناک است. وقتی فیلدر در کادر حضور دارد و با هلمز چشم‌در‌چشم می‌شود، گویی می‌خواهد با تکنیک‌های «Cringe Humor» یا همان طنزِ معذب‌کننده، لایه‌های درونی هلمز را بشکافد. اما نتیجه چیست؟ یک نمایشِ پوچ که در آن جایِ شاکی و متهم در ذهن مخاطبِ کم‌دقت عوض می‌شود.

من به شخصه از چنین رویکردهایی در مستندسازی بیزارم. وقتی سوژه، کسی است که با دروغ‌هایش جان انسان‌ها را به بازی گرفته، پرداختِ هنری و «ابهام‌آفرینی» نه تنها یک انتخاب خلاقانه نیست، بلکه خیانت به حقیقت است. این اثر نشان می‌دهد که چطور یک کارگردانِ باهوش می‌تواند در دامِ «پروپاگاندای فردی» بیفتد. فیلدر به جای استخراج دیتای واقعی از لابه‌لای دفاعیات هلمز، در حال بازی با کلمات «can» و «could» است؛ همان بازی کثیفی که هلمز در دادگاه برای فرار از مسئولیت انجام می‌داد.

خلأِ بینش؛ چرا این مستند در سطح باقی می‌ماند؟

اگر مستند «The Inventor: Out for Blood in Silicon Valley» اثر الکس گیبنی (Alex Gibney) را دیده باشید، می‌دانید که مستندسازی یعنی استخراج حقیقت از دلِ اسناد و شواهد. اما «You Can See Everything» کاملاً در سطح باقی می‌ماند. این فیلم فقط ۳۴ روزِ آخر قبل از زندانی شدن هلمز را به تصویر می‌کشد؛ ۳۴ روزی که هلمز در آن با همسرش بیلی ایوانز (Billy Evans) وقت می‌گذراند. آیا واقعاً انتظار داشتیم در این روزهای انفعالی، به بینش جدیدی برسیم؟

این فیلم در واقع یک «بابل» (Bubble) است؛ همان حبابِ توخالی که سیلیکون‌ولی عاشقِ ساختنش است. هیچ سوال جدی از هلمز پرسیده نمی‌شود، هیچ چالشِ فنی برای ادعاهای دروغین او مطرح نمی‌شود و هیچ اشاره‌ای به قربانیانِ واقعیِ این کلاهبرداری نمی‌شود. این مستند صرفاً یک «پرتره» است، نه یک گزارشِ تحقیقی. برای من که به دنبال دقت در جزئیات هستم، این فیلم شبیه به یک کدِ منبع است که فقط ظاهرِ زیبایی دارد اما در زمان اجرا (Runtime) با هزاران خطا مواجه می‌شود.

چرا اجازه می‌دهیم کلاهبرداران دوباره روایت را در دست بگیرند؟

بزرگترین سوال من این است: چرا ما هنوز به هلمز توجه می‌کنیم؟ چرا رسانه‌های بزرگ، پلتفرم‌های توزیع و حتی کارگردانانِ خلاق، به یک محکوم اجازه می‌دهند تا دوباره «داستان خودش» را تعریف کند؟ این بازگشتِ مجدد به سرخطِ خبرها، نه به دلیل جذابیتِ شخصیتی او، بلکه به دلیلِ ضعفِ حافظه جمعی ماست. ما در دنیای ایجنت‌های هوشمند، به دقت و صداقتِ داده‌ها نیاز داریم، نه به روایت‌های سلیقه‌ای از کسانی که ثابت کرده‌اند حقیقت برایشان یک مفهومِ قابلِ تغییر است.

این مستند، در نهایت، یک شکستِ بزرگ در حوزه اخلاقِ رسانه‌ای است. وقتی کارگردانان به جای نقدِ ساختاری، به دنبال «وِیب» (Vibe) و فضاسازی هستند، عملاً در حالِ عادی‌سازیِ جرم هستند. هلمز هنوز همان بازیگرِ نقش قربانی است و این فیلم، بهترین صحنه‌ی نمایش را برای او فراهم کرده است. اگر به دنبال درکِ واقعیِ فاجعه ترانوس هستید، پیشنهاد می‌کنم به جای تماشای این نمایشِ پوچ، دوباره کتاب «Bad Blood» را ورق بزنید؛ آنجا حقیقتِ سرد و سخت، بدونِ فیلترهای هنری و بازی‌هایِ کلامیِ نیتن فیلدر، به وضوح دیده می‌شود.