گسست در روایت؛ وقتی تدوین، روحِ «از آن سوی دوردست» را می‌بلعد

شکافِ عمیق میانِ وفاداری به متن و ضعف در اجرا

به عنوان کسی که پیشینه مطالعاتی‌ام در ادبیات مصور ژاپن، همواره با بررسی موشکافانه پنل‌بندی و سایه‌زنی‌های کلاسیک گره خورده است، تماشای اپیزود پنجم «از آن سوی دوردست» (From Far Away) تجربه‌ای متناقض بود. این اثر که در دنیای مانگا به عنوان یک شاهکار فانتزی با فضاسازی اگزیستانسیالیستی شناخته می‌شود، در نسخه انیمیشنی خود با یک بحران هویت دست‌وپنجه نرم می‌کند. گسستِ روایی در این قسمت به قدری مشهود است که حتی مخاطبی که نسخه اصلی را بارها بازخوانی کرده، دچار سردرگمی می‌شود. ما با نوعی آشفتگی در تدوین روبرو هستیم که گویی کارگردان، هراسِ آن داشته که با مکث روی جزئیات، ریتمِ تند و بی‌موردِ کار را از دست بدهد؛ غافل از اینکه همین «مکث‌ها» هستند که عمق روان‌شناختی کاراکترها را در یک آرک داستانی سینن تثبیت می‌کنند.

اینکه ناگهان میانِ یک سکانس پر از حشره‌های موذی و تقابل با افراد ناشناس، به سکانسِ ترکِ نوریکو توسط ایزارک پرتاب می‌شویم، نه یک انتخاب هنری، بلکه یک نقص فاحش در انتقال مفاهیم است. این‌گونه دست‌کاری‌ها در ساختار روایی، پیوند مخاطب با اتمسفر سنگین و خاکستریِ دنیای ایزارک را می‌گسلد. در اقتباس وفادارانه، انتظار ما این است که ضرب‌آهنگِ روایت با تنفسِ کاراکترها هماهنگ باشد، نه اینکه با بی‌رحمی، سکانس‌های کلیدی را به هم بدوزد.

ایزارک؛ میانِ تقدیرِ اهریمنی و پناهگاهِ انسانیت

با وجود ایرادات فنی، ایزارک همچنان به عنوان یکی از پیچیده‌ترین ضدقهرمان‌های فانتزی‌های تاریک، در این اپیزود می‌درخشد. او که به عنوان «اهریمن آسمان» (Sky Demon) شناخته می‌شود، در مواجهه با نوریکو، لایه‌های بیرونیِ زرهِ دفاعی‌اش را از دست می‌دهد. نکته‌ای که انیمه موفق شده به درستی روی آن دست بگذارد، تضاد میان ترسِ ایزارک از «بیداری» (Awakening) و کششِ غریزی او به سمت نوریکو است. ایزارک تمام عمر توسط جامعه و حتی مادرش طرد شده و حالا برای اولین بار با انسانی روبروست که قدرت‌های او را نه به چشم یک تهدید، بلکه با نگاهی از سر اعتماد می‌بیند.

این اعتماد، همان اکسیرِ شفابخشی است که روحِ زخمی او را التیام می‌بخشد. سکانسِ در آغوش گرفتنِ نوریکو، پیش از آنکه راهیِ خانه «گایا» (Gaya) شوند، وزنِ دراماتیک بیشتری از دیالوگ‌های پرطمطراق دارد. ایزارک در این لحظه نه یک اهریمن، بلکه انسانی است که در میان دو راهیِ وحشتناکِ «رها کردن برای محافظت» و «ماندن برای تسکین»، گرفتار شده است. این ابهام اخلاقی و درگیری درونی، همان چیزی است که به اثر وزنِ سینن می‌بخشد و آن را از کلیشه‌های فانتزیِ رایج جدا می‌کند.

سیاستِ بی‌رحمانه در پس‌زمینه فانتزی

نکته‌ای که بسیاری از منتقدان از آن غافل می‌مانند، این است که «از آن سوی دوردست» بیش از آنکه یک عاشقانه فانتزی باشد، یک درام سیاسی است که در سایه قدرت‌های ماورایی روایت می‌شود. ورود کاراکترهایی مانند «دوک جیدا» (Duke Jeida) و محافظش «بانادام» (Banadam)، لایه جدیدی از خشونت سیستماتیک را به داستان اضافه می‌کند. در جهانی که نجیب‌زادگانِ صلح‌طلب یکی پس از دیگری توسط اشراف‌زادگانِ قدرت‌طلب حذف می‌شوند، نوریکو نه یک قهرمان، بلکه یک مهره در بازیِ بزرگِ قدرت است.

تضادِ رفتاریِ «نادا» (Nada) که جنگجویان را تنها برای سرگرمیِ خونینِ خود می‌بیند، با ماهیتِ ایزارک، تقابلِ دو نوع جهان‌بینی است: یکی که انسان را ابزارِ لذت می‌پندارد و دیگری که (با وجود تمامِ ابهام‌هایش) برای حیاتِ انسانی ارزش قائل است. انیمه در به تصویر کشیدن این هرج‌ومرج سیاسی، تا حدودی موفق بوده، اما همچنان سایه سنگینِ منبعِ اصلی، یعنی مانگا، بر سرِ این تولید حس می‌شود. در واقع، اینجاست که ضعفِ کارگردانی بیش از پیش خودنمایی می‌کند؛ چرا که این روایتِ چندلایه سیاسی، نیازمندِ بسترسازیِ صبورانه است، نه تقطیع‌های شتاب‌زده‌ای که در این اپیزود شاهد بودیم.

چرا اقتباسِ وفادارانه، تنها راهِ رستگاری است؟

در نهایت، «از آن سوی دوردست» قربانیِ بلندپروازی‌هایی شده که ابزارِ اجرای آن را ندارد. وقتی یک اثرِ مکتوب چنین عمقِ وجودیِ بالایی دارد، هرگونه دست‌کاری در سکانس‌ها، به مثابهِ تخریبِ ستون‌های یک بنای تاریخی است. اگر استودیو در اپیزودهای آتی به جای تمرکز بر ریتم‌های مصنوعی، به روحِ دیالوگ‌ها و فضاسازیِ اگزیستانسیالیستیِ مانگا بازگردد، شاید بتواند از سقوطِ کامل جلوگیری کند. من به عنوان یک پژوهشگر این حوزه، معتقدم که قدرتِ اصلیِ این داستان در «خلاء»ها و «سکوت»هایش نهفته است، نه در سکانس‌های اکشنِ شتاب‌زده‌ای که به شکلی ناشیانه به هم متصل شده‌اند. این اثر پتانسیلِ تبدیل شدن به یک کلاسیکِ مدرن را دارد، به شرطی که دست از مبارزه با ریتمِ ذاتیِ خودش بردارد.