باج‌گیری گوگل از مدارس: یا هوش مصنوعی را بپذیرید یا قید جستجو را بزنید

گروگان‌گیری دیجیتال در کلاس‌های درس

گوگل (Google) در تازه‌ترین حرکت خود برای قبضه کردن فضای آموزشی، پرده از سیاستی برداشته که بیش از آنکه شبیه به یک پیشنهاد آموزشی باشد، به یک باج‌گیری تکنولوژیک شباهت دارد. این غول سیلیکون‌ولی اعلام کرده که مدارس می‌توانند ابزارهای هوش مصنوعی (AI) را در اکوسیستم خود غیرفعال کنند، اما بهای این «آزادی انتخاب»، قطع دسترسی کامل دانش‌آموزان به «گوگل سرچ» (Google Search) است. این یعنی گوگل عملاً راه را بر هرگونه استفاده از اینترنت برای تحقیق و پژوهش برای مدارسی که به مدل‌های زبانی اعتماد ندارند، بسته است.

از دیدگاه من که در دنیای مدل‌های متن‌باز (Open Source) و مدل‌های محلی (Local Models) زندگی می‌کنم، این حرکت چیزی جز یک انحصارطلبی عریان نیست. گوگل با گره زدن موتور جستجوی خود به معماری‌های عصبی (Neural Architectures) مدل Gemini، نه تنها حریم خصوصی دانش‌آموزان را به گروگان گرفته، بلکه عملاً حق انتخاب مدیران آموزشی را برای استفاده از ابزارهای جایگزین یا متمرکز بر حریم خصوصی سلب کرده است. این یعنی اگر نمی‌خواهی دانش‌آموزانت با توهمات (Hallucinations) مدل‌های زبانی بزرگ مواجه شوند، باید کلاً با ابزار تحقیق خداحافظی کنی.

معماری درهم‌تنیده؛ وقتی سرچ دیگر سرچ نیست

مدیران گوگل با وقاحت تمام ادعا می‌کنند که «جستجو و هوش مصنوعی اکنون یکپارچه شده‌اند». این جمله کد رمز برای این است که گوگل دیگر تمایلی به ارائه نتایج خام وب ندارد. آن‌ها می‌خواهند کاربر همیشه در فضای محصور (Walled Garden) آن‌ها باقی بماند. وقتی کریس فیلیپس (Chris Phillips)، معاون بخش آموزش گوگل، می‌گوید که مدارس در صورت عدم پذیرش AI به سرچ دسترسی نخواهند داشت، در واقع دارد اعتراف می‌کند که آن‌ها دیگر به دنبال ارائه اطلاعات نیستند؛ آن‌ها به دنبال تزریق پاسخ‌های پیش‌ساخته توسط مدل‌های زبانی به ذهن کاربران هستند.

در دنیای من، ما مدل‌ها را برای حل مسئله روی سخت‌افزارهای محلی (Local Hardware) اجرا می‌کنیم تا کنترل داده در دست کاربر باشد. اما گوگل مسیر معکوس را طی می‌کند. آن‌ها مدل‌های MoE (Mixture of Experts) سنگین خود را به گونه‌ای در هسته سرچ تعبیه کرده‌اند که عملاً جدا کردن آن‌ها از هسته اصلی جستجو، به گفته خودشان، غیرممکن است. این یک معماری فنی نیست؛ این یک طراحی استراتژیک برای نفوذ در لایه‌های زیرین آموزش عمومی است.

توهم «یادگیری هدایت‌شده» در برابر آزادی عمل

گوگل برای شیرین کردن این قرص تلخ، قابلیتی به نام «یادگیری هدایت‌شده» (Guided Learning) را معرفی کرده است. ادعای آن‌ها این است که این نسخه از Gemini به جای حل مستقیم تکلیف، دانش‌آموز را راهنمایی می‌کند. اما بیایید واقع‌بین باشیم؛ تمام مدل‌های زبانی که بر پایه پارامترهای عظیم (Large Language Models) بنا شده‌اند، مستعد خطاهای منطقی هستند. آیا اعتماد کردن به یک مدل که ممکن است با یک پرامپت (Prompt) ساده، تمام پاسخ‌ها را لو بدهد، در محیط آموزشی عاقلانه است؟

پاسخ منفی است. این مدل‌ها برای «پیش‌بینی توکن بعدی» بهینه شده‌اند، نه برای «پرورش تفکر انتقادی». گوگل می‌خواهد با این ابزارها، عادتِ تفکر را در نسل جدید از بین ببرد و آن را با «مصرف سریع پاسخ» جایگزین کند. مدارس باید بدانند که با فعال کردن این گزینه، نه تنها دانش‌آموزان را به ابزارهای گوگل وابسته می‌کنند، بلکه آن‌ها را در یک چرخه دائمی از بازخورد‌های ماشینی قرار می‌دهند که هیچ نظارتی بر نحوه شکل‌گیری آن‌ها وجود ندارد.

چرا دنیای متن‌باز تنها راه نجات است؟

در مقابل این دیکتاتوری دیجیتال، جامعه متن‌باز گزینه‌های بهتری دارد. چرا مدارس باید زیر بار سیاست‌های «همه یا هیچ» گوگل بروند؟ استفاده از ابزارهای جستجوی غیرمتمرکز یا مدل‌های محلی که روی سرورهای داخلی مدرسه (با استفاده از Ollama یا ابزارهای مشابه) اجرا می‌شوند، به مدارس اجازه می‌دهد که هوش مصنوعی را به عنوان یک ابزار کمک‌آموزشی بپذیرند، بدون اینکه کنترل داده‌های دانش‌آموزان را به غول‌های ابری واگذار کنند.

سیاست فعلی گوگل، زنگ خطری است برای تمام کسانی که به آزادی نرم‌افزار و استقلال داده‌ها اهمیت می‌دهند. وقتی یک شرکت بزرگ، دسترسی به اینترنت را مشروط به استفاده از ابزارهای جاسوسیِ هوش مصنوعی می‌کند، زمان آن رسیده که به دنبال جایگزین‌های متن‌باز برویم. مدارس باید از سیستم‌های انحصاری فاصله بگیرند و به سمت زیرساخت‌هایی بروند که در آن‌ها، مدیر شبکه مدرسه تصمیم می‌گیرد چه چیزی اجرا شود و چه چیزی مسدود گردد، نه الگوریتم‌های گوگل که در کالیفرنیا برای سودآوری بیشتر طراحی شده‌اند.