باج‌گیری گوگل از مدارس: یا هوش مصنوعی را بپذیرید یا جست‌وجو را تعطیل کنید

دیوارکشی گوگل در کلاس‌های درس

گوگل (Google) دوباره نشان داد که «آزادی انتخاب» در ادبیات این غول تکنولوژی، صرفاً یک عبارت تبلیغاتی است. خبر اخیر مبنی بر قطع دسترسی به موتور جست‌وجوی گوگل برای مدارسی که زیر بارِ اجبارِ استفاده از Gemini و قابلیت‌های هوش مصنوعی نمی‌روند، چیزی کمتر از یک گروکشی فناورانه نیست. کریس فیلیپس (Chris Phillips)، معاون بخش آموزش گوگل، با وقاحت تمام اعلام کرده که «جست‌وجو و هوش مصنوعی عمیقاً با هم ادغام شده‌اند». این یعنی اگر شما به عنوان مدیر یک مدرسه، نگران نشت داده‌های دانش‌آموزان یا افت کیفیت یادگیری به دلیل استفاده از ایجنت‌های متوهم هستید، باید هزینه سنگینی بپردازید: قطع دسترسی دانش‌آموزان به کلِ اینترنت از طریق Google Search.

این رویکرد، ضربه‌ای مستقیم به پیکرهٔ عدالت آموزشی و استقلال نهادهای علمی است. ما در دنیای متن‌باز (Open Source) همواره بر این باوریم که ابزار باید در خدمت کاربر باشد، نه اینکه کاربر را مجبور به استفاده از یک معماری خاص (مثل مدل‌های MoE گوگل) کند. وقتی یک شرکت، زیرساختِ جست‌وجو را که امروزه به عنوان یک «خدمات عمومی» شناخته می‌شود، به یک سرویسِ پولی یا اجباریِ هوش مصنوعی گره می‌زند، عملاً در حال انجام یک مهندسی اجتماعی در مقیاس جهانی است.

چرا گوگل از استقلالِ مدارس می‌ترسد؟

واقعیت این است که مدل‌های زبانی بزرگ (LLM) برای زنده ماندن به داده‌های بیشتر نیاز دارند. کلاس‌های درس، معدن طلای داده‌های آموزشی هستند. گوگل با اجباری کردن Gemini در Google Classroom، سعی دارد این داده‌ها را به چرخ‌دنده‌های مدل‌های خود تزریق کند. اما وقتی مدارس در برابر این نفوذ مقاومت می‌کنند، گوگل به‌جای احترام به حریم خصوصی دانش‌آموزان، دست به «قفل کردن اکوسیستم» می‌زند. این دقیقاً همان جایی است که ما در NextIT.ir همیشه از آن شکایت داریم: دیوارهای بسته (Walled Gardens) که اجازه نمی‌دهند شما از سرویس‌های گوگل بدون پذیرش شرایط دیکتاتورمآبانه آن‌ها استفاده کنید.

این تصمیم دقیقاً چند ماه پس از فعال‌سازی پیش‌فرض Gemini در Google Classroom اتخاذ شده؛ جایی که بیش از ۱۵۰ میلیون دانش‌آموز و معلم در سراسر جهان درگیر آن هستند. مخالفت‌های قانونی و گزارش‌های مربوط به افت نمرات دانش‌آموزان، نشان می‌دهد که این هوش مصنوعی‌ها نه تنها «کمک‌آموزشی» نیستند، بلکه در بسیاری از موارد صرفاً میان‌برهایی برای تنبلی فکری هستند. اما گوگل به‌جای اصلاح این روند، در حال تست ویژگی «یادگیری هدایت‌شده» (Guided Learning) است تا به جای حل کردن صورت‌مسئله، آن را با یک لایه دیگر از هوش مصنوعی بپوشاند.

نبرد سخت‌افزار و نرم‌افزار در کلاس درس

بیایید فنی نگاه کنیم. چرا گوگل نمی‌تواند جست‌وجو را از هوش مصنوعی جدا کند؟ پاسخ ساده است: آن‌ها می‌خواهند هزینه‌های سنگین پردازشی GPUهای خود را با ادغامِ تبلیغات و پاسخ‌های تولیدیِ AI در نتایج جست‌وجو جبران کنند. برای یک سیستم ایجنتیک که روی سرورهای ابری گوگل اجرا می‌شود، غیرفعال کردن هوش مصنوعی یعنی کاهش ترافیکِ پردازشی و در نتیجه کاهش درآمد. این یک تصمیم فنی نیست، یک تصمیم کاملاً اقتصادی است که به ضرر امنیت داده‌های کاربران تمام می‌شود.

ما در دنیای ایجنت‌های محلی، همیشه به دنبال راهکارهایی هستیم که پردازش را به لبه شبکه (Edge Computing) بیاوریم. تصور کنید مدارسی که نمی‌خواهند از Gemini استفاده کنند، می‌توانستند از مدل‌های سبک و محلی (مثل Llama یا مدل‌های کوچک‌تر کوانتایز شده) روی سرورهای داخلی خودشان استفاده کنند. اما گوگل اجازه چنین کاری را نمی‌دهد. آن‌ها می‌خواهند تنها گزینه روی میز، سرویس‌های ابری خودشان باشد. این یعنی وابستگی کامل به اینترنت و ابرهایِ متمرکز، چیزی که دقیقاً نقطه مقابل آزادی و امنیت در دنیای تکنولوژی است.

آینده‌ای که در آن «جست‌وجو» یک امتیاز است، نه حق

اگر امروز اجازه دهیم گوگل برای مدارس تعیین تکلیف کند که چگونه از وب استفاده کنند، فردا شاهد خواهیم بود که دسترسی به منابع علمی در دانشگاه‌ها نیز مشروط به پذیرشِ مدل‌های هوش مصنوعیِ تجاری می‌شود. این یعنی پایان عصرِ جست‌وجوی آزاد. وقتی گوگل به مدیران مدرسه می‌گوید «یا هوش مصنوعی ما را فعال کنید یا دانش‌آموزان‌تان دیگر نمی‌توانند در وب جست‌وجو کنند»، در واقع دارد به آن‌ها می‌گوید که گوگل مالکِ راه دسترسی به دانش در مدرسه شماست.

به عنوان متخصصانی که هر روز با مدل‌های متن‌باز سر و کار داریم، پیشنهاد ما به نهادهای آموزشی، حرکت به سمت زیرساخت‌های مستقل است. استفاده از ابزارهای جست‌وجوی متن‌باز و مدل‌های زبانیِ آفلاین که روی کارت‌های گرافیکِ در دسترس (مثل سری RTX 4070 یا حتی سخت‌افزارهای سروری اقتصادی) اجرا می‌شوند، تنها راه فرار از این باج‌گیری است. اجازه ندهید انحصارِ ابرهای بزرگ، ذهن دانش‌آموزان را به یک «تایپ‌کنندهِ پرامپت» تبدیل کند. آینده آموزش در دستانِ کسانی است که قدرتِ پردازش را به صورت محلی و تحت کنترل خود نگه می‌دارند، نه آن‌هایی که تسلیمِ سیاست‌های یک‌شبه‌یِ گوگل شده‌اند.