هینوتاما: رقصِ ظریفِ شعله‌ها در پرده‌ای از سکوت و سنت

برخاستن از سایه استاد؛ نگاهی به فرم‌گرایی تاکنوشین

در سینمای معاصر که اغلب در هیاهوی جلوه‌های بصری دیجیتال غرق شده است، ظهور فیلمسازی که جسارتِ «سکوت» را دارد، موهبتی است که نباید به سادگی از کنارش گذشت. یازا تاکنوشین (Yaza Takenoshin) در اولین تجربه بلند سینمایی‌اش، «هینوتاما: توپ آتش» (Hinotama: Ball of Fire)، نشان می‌دهد که برای روایتِ دردهای عمیقِ خانوادگی، نیازی به فریاد زدن نیست. او با درکِ درست از میزانسن مینی‌مالیستی، مخاطب را به تماشایِ لایه‌های زیرینِ یک زندگی معمولی می‌برد که در پسِ دیوارهای کاغذی و سنت‌هایِ کهن، در حال فروپاشی است.

تأثیرپذیری تاکنوشین از سینمای متفکرانه ریوسوکه هاماگوچی (Ryusuke Hamaguchi) غیرقابل‌انکار است، اما او صرفاً یک مقلد نیست. او تلاش می‌کند تا با بهره‌گیری از استعاره‌های بصریِ ظریف، مفاهیمی چون «انباشتِ خشم» و «سرکوبِ احساسات» را در بستری از آرامشِ ظاهری به تصویر بکشد. این فیلم، نه یک درامِ پرهیاهو، بلکه مطالعه‌ای دقیق بر روی زبان بدن و مکث‌هایی است که در میانِ دیالوگ‌هایِ روزمره، معنایی فراتر از کلمات پیدا می‌کنند.

هم‌نشینی نور و سایه در قاب‌های کیتاگاوا

یکی از نقاطِ قوتِ غیرقابل‌انکارِ این اثر، پیوندِ خلاقانه با یوشیو کیتاگاوا (Yoshio Kitagawa) است. فیلم‌برداری که پیش‌تر با نگاهِ منحصربه‌فردش به زیباشناسیِ فرم در آثار هاماگوچی شناخته می‌شد، در اینجا نیز قاب‌بندی‌های نقاشانه‌ای را خلق کرده است. نورپردازی طبیعی که از میانِ پنجره‌های سنتی به درونِ خانه‌ها می‌خزد، نه تنها فضا را گرم می‌کند، بلکه به مثابه یک کاراکترِ مستقل، به روایتِ درونیِ شخصیت‌ها عمق می‌دهد.

قاب‌های تاکنوشین و کیتاگاوا، مملو از فضایِ منفی است؛ فضایی که گویی تنهاییِ شخصیت‌ها را در دلِ یک واحدِ خانوادگیِ به ظاهر منسجم، فریاد می‌زند. این رویکردِ فرمالیستی، به فیلم اجازه می‌دهد تا بدون توسل به موسیقیِ متنِ اغراق‌آمیز، طنینِ احساسیِ پایان‌بندی را در ذهنِ مخاطب حک کند. هر پلان، دعوتی است به تماشایِ جزئیاتی که در نگاهِ اول ناچیز می‌نمایند، اما در کلیتِ اثر، نقشِ ستون‌هایِ روایی را ایفا می‌کنند.

کالبدِ سکوت؛ جایی که کلمات از نفس می‌افتند

آنچه «هینوتاما» را از سایرِ درام‌هایِ مستقلِ امسال متمایز می‌کند، جسارتِ کارگردان در استفاده از سکوت‌هایِ سنگین میان دیالوگ‌هاست. تاکنوشین به جایِ پر کردنِ خلأهایِ دراماتیک با گفت‌وگوهایِ توضیحی، به بازیگرانش اجازه می‌دهد تا با سکوت و کنش‌هایِ ظریفِ چهره، بارِ سنگینِ قصه‌ها را به دوش بکشند. این شجاعت در کارگردانی، نشان از پختگیِ زودهنگامِ فیلمسازی دارد که فهمیده است سینما در وهله اول، هنرِ «دیدن» است نه «شنیدن».

بازیگران در این اثر، گویی در یک رقصِ مینی‌مالیستی گرفتار شده‌اند. هر حرکتِ دست، هر نگاهِ خیره به افق و هر چرخشِ سر، بخشی از یک زیرمتنِ روان‌شناختی است که به مرورِ زمان، مخاطب را درگیرِ سرنوشتِ آدم‌هایِ داستان می‌کند. این همان مولفینگی است که ما در جستجویِ آن در فستیوال‌هایِ معتبری چون کن (Cannes) و ونیز (Venice) هستیم؛ نگاهی که به جایِ دنبال کردنِ الگوهایِ گیشه‌پسند، به دنبالِ کشفِ حقیقتِ انسانی در ساده‌ترین اشکالِ زندگی است.

میراثِ یک شروعِ امیدوارانه

یازا تاکنوشین با «هینوتاما»، سنگِ بنایِ کارنامه‌ای را گذاشته است که می‌تواند در آینده‌ای نزدیک، او را به یکی از ارکانِ سینمای مؤلفِ ژاپن بدل کند. او ثابت کرد که برایِ خلقِ یک اثرِ ماندگار، نیازی به بودجه‌هایِ کلان نیست؛ بلکه نگاهِ نافذ، انتخابِ دقیقِ کادرها و احترام به ریتمِ درونیِ زندگیِ شخصیت‌ها، کافی است.

این فیلم، یک درسِ سینمایی برایِ کسانی است که فکر می‌کنند درامِ خانوادگی به بن‌بست رسیده است. «هینوتاما» نه تنها ادایِ احترامی به سنت‌هایِ سینمایِ موجِ نو است، بلکه گامی رو به جلو در درکِ فرم‌گراییِ مدرن محسوب می‌شود. به عنوانِ منتقدی که همیشه در پیِ کشفِ استعدادهایِ نوین در فستیوال‌هایِ بین‌المللی بوده است، باید بگویم که این اثر، یکی از آن تجربه‌هایِ نابی است که پس از پایانِ تیتراژ، تا مدت‌ها در ذهنِ بیننده باقی می‌ماند و او را به بازنگری در روابطِ انسانیِ پیرامونش وا می‌دارد.