در جست‌وجوی صدای نو؛ گذرگاه‌های تازه برای سینمای مستقل جهان عرب در شارجه

عبور از حصار رویا؛ وقتی ایده به میزانسن تبدیل می‌شود

سینمای عرب همواره با یک پارادوکس بنیادین دست‌وپنج نرم کرده است: غنای فرهنگی و سرشار از استعاره‌های بصری در برابر کمبود زیرساخت‌های حمایتی که بتواند این تصاویر را از ذهن فیلمساز به پرده نقره‌ای منتقل کند. در سیزدهمین دوره جشنواره بین‌المللی فیلم کودکان و نوجوانان شارجه (Sharjah Intl. Film Festival for Children and Youth)، شاهد تغییری استراتژیک در پلتفرم پیچینگ (Pitching Platform) هستیم. این تصمیم که ظرفیت پذیرش را از سه به شش پروژه ارتقا داده، تنها یک عدد ریاضی نیست؛ بلکه گشایش دریچه‌ای است که به فیلمسازان جوان اجازه می‌دهد زبان شخصی خود را در مواجهه با تهیه‌کنندگان و سرمایه‌گذاران بازیابی کنند.

من به عنوان منتقدی که همواره بر امضای مؤلف تأکید داشته‌ام، معتقدم پلتفرم‌های پیچینگ اگر به ابزاری برای تکثیر کلیشه‌ها تبدیل شوند، مرگ سینمای هنری را رقم می‌زنند. اما آنچه در شارجه رخ می‌دهد، نشان از درک عمیق مدیریت جشنواره از ضرورت حفظ «مولفینگی» در آثار نوظهور دارد. اینجا صحبت از فروش ایده نیست، بلکه صحبت از پیدا کردن بستری است که در آن، زیرمتن‌های روان‌شناختی و دغدغه‌های بومی فیلمساز عرب، قربانیِ فرمول‌های بازاریابی نشود.

معماری سکوت در سینمای نوظهور عرب

آنچه در پروژه‌های انتخاب‌شده در شارجه برای من جذاب است، گرایش به سمت روایت‌های مینی‌مالیستی است که به جای اتکا به جلوه‌های ویژه پرهزینه، بر زبان بدن و قاب‌بندی‌های نقاشانه تمرکز دارند. در سینمای مستقل، قدرت در «سکوت‌های میان دیالوگ‌ها» نهفته است. کارگردانان عربی که اکنون در این پلتفرم حضور دارند، به خوبی دریافته‌اند که مخاطب جهانی تشنه‌ی شنیدن قصه‌هایی است که در آن، جغرافیا نه به عنوان یک دکور، بلکه به عنوان یک کاراکتر زنده حضور داشته باشد.

این گسترش پلتفرم، در واقع فضایی برای تنفس ایده‌هایی است که شاید در سیستم‌های تولید سنتی به دلیل «غیرتجاری بودن» کنار گذاشته می‌شدند. وقتی یک فیلمساز در مرحله پیچینگ، اجازه می‌یابد از دغدغه‌های وجودی و انسانی خود بگوید، در واقع در حال پی‌ریزی یک زیباشناسی فرم است که می‌تواند در آینده به امضای شخصی او در جشنواره‌های معتبری چون کن (Cannes) یا ونیز (Venice) بدل شود.

پیوند میان سنت و تکنولوژی در تولید فیلم

نمی‌توان از سینمای امروز سخن گفت و از اهمیت ابزارهای نوین غافل ماند. با این حال، در این جشنواره شاهد هستیم که تکنولوژی صرفاً در خدمت روایت است، نه جایگزین آن. پروژه‌هایی که در شارجه مطرح می‌شوند، به دنبال بهره‌گیری از فناوری‌های تصویربرداری 4K و تکنیک‌های نوین پس‌تولید هستند تا عمق میدان و بافت تصاویرشان را به استانداردهای جهانی نزدیک کنند. اما نکته کلیدی اینجاست: ابزارها در اینجا خادمِ نگاهِ اکسپرسیونیستی فیلمساز هستند.

تأکید بر آموزش و هدایت این استعدادها در پلتفرم پیچینگ، نشان‌دهنده بلوغ جشنواره شارجه است. آن‌ها متوجه شده‌اند که برای ساختن یک بدنه سینمایی قدرتمند، باید «فرآیندِ تولید» را دموکراتیزه کرد. این یعنی به جای تحمیل یک مدل هالیوودی، باید به فیلمساز اجازه داد تا با تکیه بر بودجه‌های حمایتی و مشاوره حرفه‌ای، هویت بصری خود را در قاب‌های مینی‌مالیستی و عمیق کشف کند.

طنین احساسیِ یک آغازِ بزرگ

پایان‌بندیِ هر اثرِ هنری، طنینی است که تا مدت‌ها در ذهن مخاطب باقی می‌ماند. شارجه با این حرکت، در حال ساختن پایان‌بندی‌های درخشان برای پروژه‌هایی است که تا پیش از این تنها در ذهن کارگردانانشان محبوس بودند. من به عنوان کسی که سال‌ها درگیر کالبدشکافیِ فرم در درام‌های روان‌شناختی مستقل بوده‌ام، به این اتفاق با نگاهی امیدوارانه می‌نگرم. این یک پیوند ارگانیک میان «سرمایه» و «هنر» است؛ پیوندی که در آن، سرمایه‌گذار نه به عنوان یک دیکتاتور، بلکه به عنوان یک تسهیل‌گر در کنار مؤلف می‌ایستد.

در نهایت، جشنواره شارجه با این گسترشِ جسورانه، مسیر را برای ظهور نسل جدیدی از فیلمسازان عرب هموار می‌کند که نه تنها به دنبال روایت قصه‌های بومی خود هستند، بلکه با زبان سینمایی جهانی، حرف‌هایی برای گفتن در مجامع بین‌المللی دارند. این پلتفرم، در واقع کارگاهی برای تمرینِ دیدن است؛ جایی که قاب‌بندی‌ها به بلوغ می‌رسند و استعاره‌ها جان می‌گیرند.